બોળ ચોથ 2006

બોળ ચોથ હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે થતું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

બોળ ચોથ ગુજરાતમાં શ્રાવણ વદ ચોથે બાળકોના કલ્યાણ અને ગાય-વાછરડાંની સંભાળ માટેનું ઘરેલુ વ્રત છે. પ્રચલિત લોકકથામાં વહુ ઘરના કામ અંગેની વાત અથવા વાછરડાના નામનો અર્થ ખોટો સમજે છે. તેના કારણે નિર્દોષ વાછરડાને નુકસાન થાય છે. પરિવાર દુઃખી બને છે, ભૂલ સ્વીકારે છે અને ગાય સામે ક્ષમા માગે છે. પ્રદેશ પ્રમાણે ઘટનાની વિગતો અને અંત બદલાય છે; આ ભક્તિકથા છે, ખરેખર મૃત્યુ પામેલું પશુ પાછું જીવતું થયું તેનો ઐતિહાસિક પુરાવો નહીં.

મહિલાઓ ગાય અને વાછરડાની પૂજા, યોગ્ય ચારો-પાણીનું અર્પણ, વ્રતકથા અને પરિવાર માટે પ્રાર્થના કરે છે. કેટલાક ઘરમાં ચોક્કસ અનાજ કે દૂધની વાનગીઓ ટાળે છે, પરંતુ નિયમ સૌ માટે એકસરખો નથી. વ્રતનો મુખ્ય સંદેશ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવો, પોતાની ભૂલની જવાબદારી લેવી અને નબળા પશુઓને નુકસાન ન પહોંચાડવાનો છે.

ગુજરાતી પંચાંગમાં આ શ્રાવણ વદ ચોથ છે. ડેટાબેઝની સાંજની ચોથ પસંદગી સ્થાનિક ઘરેલુ અને મંદિરપંચાંગ સામે ચકાસવી જોઈએ. તેને સકટ ચોથ કે ગોવત્સ દ્વાદશી સાથે ભેળવવું નહીં.

ગુજરાતના અનેક પરિવારોમાં આ વ્રત નાગપંચમી તથા જન્માષ્ટમીની ઋતુ પહેલાં આવે છે. ગાયના બચ્ચાંને માતા સાથે રાખવું, પૂરતો ખોરાક આપવો અને પશુચિકિત્સાની જરૂર પડે ત્યારે યોગ્ય સેવા કરવી એ આ કથાના કરુણાભાવનો વ્યવહારુ ભાગ છે. વિધિઓ ઘરના વડીલોની પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે.

બોળ ચોથનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

આ દિવસે ઘઉં દળાતા નથી અને કોઈ પણ વસ્તુ પર છરી ચલાવાતી નથી. એટલે રસોઈ એવી વસ્તુઓમાંથી બને છે જેને કાપવી ન પડે. સંધ્યા ટાણે ગાય અને વાછરડાની પૂજા થાય છે. શ્રાવણ વદના જે દિવસો શીતળા સાતમે પૂરા થાય છે, તેની શરૂઆત આ દિવસથી થાય છે.

ગુજરાતની શ્રાવણ વદ ચોથની ગાય-વાછરડાંની પરંપરા; સકટ ચોથથી અલગ.