દશેરા / વિજયાદશમી 2000

દશેરા વિજયનો તહેવાર છે. રામલીલાની પરંપરામાં રામ અને રાવણના અંતિમ યુદ્ધની કથા કહેવાય છે. દુર્ગાપૂજાની પરંપરામાં આ દિવસ માતાજીના વિજય અને વિદાય સાથે જોડાય છે. અહીં રામાયણનો પ્રસંગ છે.

રાવણ સીતાનું હરણ કરીને તેમને લંકા લઈ ગયો હતો. રામ અને લક્ષ્મણ તેમની શોધમાં નીકળ્યા. સુગ્રીવ અને હનુમાનનો સાથ મળ્યો. હનુમાને સમુદ્ર પાર કરીને અશોકવાટિકામાં સીતાને શોધ્યાં અને રામનો સંદેશ આપ્યો. પાછા આવીને તેમણે રામને સીતાના સમાચાર જણાવ્યા. પછી વાનરસેના સાથે સમુદ્ર પર સેતુ બાંધી સૌ લંકા પહોંચ્યા.

રાવણના ભાઈ વિભીષણે તેને સીતાને પાછાં સોંપવા સમજાવ્યું હતું. રાવણે વાત માની નહીં. વિભીષણ આખરે રામના પક્ષે આવ્યા. યુદ્ધ શરૂ થયું. બંને બાજુ ઘણાં યોદ્ધાઓ માર્યા ગયા. રાવણનો ભાઈ કુંભકર્ણ રામના હાથે અને પુત્ર ઇન્દ્રજિત લક્ષ્મણના હાથે માર્યો ગયો. છતાં રાવણે સીતાને પાછાં સોંપીને યુદ્ધ રોક્યું નહીં.

આખરે રાવણ પોતે રામની સામે આવ્યો. ઇન્દ્રે રામ માટે રથ મોકલ્યો હતો અને તેનો સારથિ માતલિ રથ ચલાવતો હતો. રામ અને રાવણ સામસામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. બાણો છૂટતા હતા. રથો આગળપાછળ ફરતા હતા. એકનો પ્રહાર બીજો રોકતો હતો, પણ યુદ્ધનો અંત આવતો નહોતો.

રામે રાવણનું એક મસ્તક બાણથી કાપ્યું. એની જગ્યાએ ફરી બીજું મસ્તક દેખાયું. રામે ફરી પ્રહાર કર્યો, પણ ફરી એવું જ થયું. અનેક પ્રહાર પછી પણ રાવણ લડતો રહ્યો. રામ વિચારવા લાગ્યા કે જે બાણોથી બીજા શક્તિશાળી શત્રુઓ પર વિજય મળ્યો હતો, એ અહીં કેમ પૂરતા નથી પડતા.

ત્યારે માતલિએ રામને બ્રહ્માનું અસ્ત્ર યાદ કરાવ્યું. રામે અગસ્ત્ય ઋષિ પાસેથી મળેલું વિશેષ બાણ લીધું. મંત્રથી તેને તૈયાર કર્યું અને ધનુષ પર ચઢાવ્યું. ધ્યાન એકાગ્ર કરીને બાણ રાવણ તરફ છોડ્યું. બાણ તેની છાતીમાં પ્રવેશ્યું અને હૃદય વીંધી ગયું. રાવણ રથમાંથી જમીન પર પડ્યો. લાંબા યુદ્ધનો અંત આવ્યો.

વાનરસેનામાં આનંદ છવાયો, પણ વિભીષણ પોતાના ભાઈને પડેલો જોઈ દુઃખી થયા. તેમણે રાવણને આપેલી સલાહ યાદ કરી. યુદ્ધ પહેલાં ભાઈએ વાત સાંભળી હોત તો આ અંત ટળી શક્યો હોત. રામે વિભીષણને ધીરજ આપી અને રાવણના અંતિમ સંસ્કાર કરવા કહ્યું.

લંકામાં વિભીષણનો રાજ્યાભિષેક થયો. રામે હનુમાનને સીતાની પાસે વિજયના સમાચાર આપવા મોકલ્યા. હનુમાન ફરી અશોકવાટિકામાં પહોંચ્યા. જે સ્થળે પહેલાં તેઓ આશાનો સંદેશ લઈને આવ્યા હતા ત્યાં હવે યુદ્ધ પૂરું થયું હોવાના સમાચાર આપ્યા. સીતાએ રાહત અનુભવી.

દશેરાની રામલીલામાં આ અંતિમ વિજયનો પ્રસંગ રજૂ થાય છે. રાવણનું પૂતળું બળે છે ત્યારે લોકો લંકાના યુદ્ધમાં થયેલા તેના પરાજયને યાદ કરે છે.

દશેરા કે વિજયાદશમી શ્રીરામના રાવણ પર અને મા દુર્ગાના મહિષાસુર પરના વિજયની અલગ પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલો તહેવાર છે. રામલીલા, વિસર્જન અને આયુધપૂજા જેવા રિવાજોમાં અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો ભાવ રહેલો છે.

ઘણી જગ્યાએ રામલીલા થાય છે અને રાવણનાં પૂતળાંનું દહન થાય છે. કેટલાક પરિવારો અને સમુદાયોમાં શસ્ત્રો, વાહનો કે કામનાં સાધનોની પૂજા થાય છે. દુર્ગાપૂજાની ઉજવણીમાં માતાજીને વિદાય અને વિસર્જનનો અલગ પ્રસંગ હોય છે.

ઉત્તર ભારતનું રામલીલા-રાવણદહન, બંગાળની વિજયા દશમી, મૈસૂર દશેરા, કુલ્લુ દશેરા અને ગુજરાતની નવરાત્રીની પૂર્ણાહુતિ જુદી રીતો ધરાવે છે. દશમીની અપરાહ્ન તિથિ સ્થાનિક પંચાંગથી ચકાસવી.