હોળી 2013

ફાગણની પૂનમે ઘણી જગ્યાએ સાંજે હોળી પ્રગટાવવામાં આવે છે. આ ઉજવણીને હોળિકા દહન કહે છે. એની સાથે પ્રહલાદ અને તેની ફોઈ હોળિકાની કથા જોડાયેલી છે.

હિરણ્યકશિપુ શક્તિશાળી રાજા હતો. તેને પોતાની શક્તિ પર એટલો ગર્વ હતો કે તે ઇચ્છતો હતો કે લોકો તેની જ પૂજા કરે. પણ તેનો દીકરો પ્રહલાદ નાનપણથી ભગવાન વિષ્ણુને માનતો હતો. હિરણ્યકશિપુને એ વાત જરાય ગમતી નહોતી. તેણે પ્રહલાદને વિષ્ણુનું નામ લેવાનું બંધ કરવા કહ્યું, પણ પ્રહલાદે પોતાની ભક્તિ છોડી નહીં.

પ્રહલાદ ભણવા જતો ત્યારે બીજા બાળકોને પણ ભગવાનની વાત કહેતો. હિરણ્યકશિપુને એની ખબર પડી ત્યારે તેનો ગુસ્સો વધ્યો. તેણે પ્રહલાદને મારવાના પ્રયત્નો કરાવ્યા. એક પછી એક પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો. પ્રહલાદ બચતો રહ્યો અને વિષ્ણુનું નામ લેતો રહ્યો.

છેવટે હિરણ્યકશિપુએ પોતાની બહેન હોળિકાની મદદ લીધી. હોળિકા પ્રહલાદની ફોઈ હતી. લોકકથાની એક પ્રચલિત આવૃત્તિ પ્રમાણે તેની પાસે એક એવું વસ્ત્ર હતું, જે ઓઢ્યું હોય ત્યાં સુધી આગ તેને બાળી શકતી નહોતી. હિરણ્યકશિપુએ હોળિકાને કહ્યું કે એ વસ્ત્ર ઓઢીને પ્રહલાદને ખોળામાં લઈ આગમાં બેસે. તેને ખાતરી હતી કે વસ્ત્ર હોળિકાને બચાવશે અને પ્રહલાદ આગમાં બળી જશે.

હોળિકાએ એ વસ્ત્ર ખભા પર ઓઢ્યું. તેણે પ્રહલાદને ખોળામાં લીધો અને આગમાં જઈને બેઠી. તેને પોતાના વસ્ત્ર પર ભરોસો હતો. પ્રહલાદ પાસે એવું કોઈ વસ્ત્ર નહોતું. આગની વચ્ચે બેઠો હતો ત્યારે પણ તે ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતો રહ્યો.

જ્વાળાઓ ઊંચી થવા લાગી. ત્યારે હોળિકાના ખભા પરથી વસ્ત્ર સરકીને પ્રહલાદ પર પડ્યું. જે વસ્ત્ર હોળિકાને બચાવવા માટે હતું તેણે હવે પ્રહલાદને ઢાંકી દીધો. જ્વાળાઓ હોળિકા સુધી પહોંચી. હોળિકા આગમાં બળી ગઈ, પણ પ્રહલાદને આગની આંચ લાગી નહીં.

હિરણ્યકશિપુએ આગનો ઉપાય કર્યો ત્યારે તેને લાગ્યું હતું કે આ વખતે પ્રહલાદ નહીં બચે. પણ જ્યારે આગ શમી ત્યારે પ્રહલાદ જીવતો હતો. પિતાના આદેશથી શરૂ થયેલો આ પ્રસંગ પ્રહલાદના બચી જવા સાથે પૂરો થયો.

હોળિકા દહન પ્રહ્લાદની અડગ ભક્તિ અને અહંકાર પર સદભાવનાના વિજયની યાદ અપાવે છે. ગુજરાતમાં હોળીની અગ્નિવિધિ અને બીજા દિવસની ધુળેટી અલગ રીતે ઓળખાય છે.

હોળિકા દહનની આગ પ્રહલાદ બચ્યો એ પ્રસંગની યાદ અપાવે છે. લોકો પોતાના વિસ્તારની પરંપરા પ્રમાણે હોળીની પૂજા કરે છે, અર્પણ ચઢાવે છે કે તેની પરિક્રમા કરે છે. ગુજરાતમાં બીજા દિવસે ધુળેટીએ રંગ અને ગુલાલથી રમાય છે.

ગુજરાતમાં અગ્નિની વિધિ હોળી અને રંગોની ઉજવણી ધુળેટી કહેવાય છે. અન્ય સ્થળે હોળી શબ્દ સમગ્ર પર્વ માટે વપરાઈ શકે છે. બ્રજમાં કૃષ્ણ સાથે જોડાયેલી વસંતની લાંબી ઉજવણીઓ થાય છે; સ્થાનિક રીતો અને તારીખો બદલાય છે.