જન્માષ્ટમી 2004

જન્માષ્ટમી ભગવાન કૃષ્ણના જન્મનો તહેવાર છે. કૃષ્ણનો જન્મ મથુરાના કેદખાનામાં થયો. એ જ રાતે તેમના પિતા વસુદેવ તેમને યમુના પાર કરીને ગોકુળ લઈ ગયા.

દેવકી અને વસુદેવનાં લગ્ન થયાં. વિદાય વખતે દેવકીનો ભાઈ કંસ પોતે રથ હાંકીને તેમને લઈ જતો હતો. રસ્તામાં આકાશવાણી થઈ કે દેવકીનું આઠમું સંતાન કંસનો અંત લાવશે. આ સાંભળીને કંસ એટલો ગભરાઈ ગયો કે તેણે પોતાની બહેનને મારી નાખવા તલવાર ઉપાડી.

વસુદેવે તેને રોક્યો. તેમણે કહ્યું કે આકાશવાણીમાં જોખમ દેવકીથી છે એવું કહેવાયું નથી. વસુદેવે વચન આપ્યું કે દેવકીનાં જે સંતાનો જન્મશે તેમને પોતે કંસને સોંપશે. કંસે તેમની વાત માની અને એ વખતે દેવકીને છોડી દીધી.

દેવકીનું પહેલું બાળક જન્મ્યું ત્યારે વસુદેવ પોતાનું વચન પાળવા તેને કંસ પાસે લઈ ગયા. કંસે બાળકને પાછું મોકલ્યું. તેને લાગ્યું કે પોતાને આઠમા સંતાનથી ડરવાનું છે. પછી નારદ સાથે વાત થયા બાદ કંસની શંકા વધી. તેણે દેવકી અને વસુદેવને કેદ કર્યાં. દેવકીનાં પહેલાં છ સંતાનોને તેણે મારી નાખ્યાં.

સાતમા બાળકનો જન્મ મથુરાના કેદખાનામાં થયો નહીં. યોગમાયાએ એ બાળકને દેવકીના ગર્ભમાંથી રોહિણીના ગર્ભમાં પહોંચાડ્યું. રોહિણી ગોકુળમાં રહેતાં હતાં. તેમના ઘરે જન્મેલું એ બાળક આગળ જઈને બલરામ તરીકે ઓળખાયું. મથુરામાં કંસ હવે દેવકીના આઠમા સંતાનની રાહ જોતો હતો.

રાતના સમયે કેદખાનામાં કૃષ્ણ દેવકી પાસે પ્રગટ થયા. દેવકી અને વસુદેવે તેમને પહેલાં ચાર હાથવાળા વિષ્ણુના રૂપમાં જોયા. વસુદેવે ભગવાનને ઓળખીને પ્રાર્થના કરી. દેવકીને ભગવાન પોતાના ઘરે આવ્યા એનો આનંદ હતો. સાથે તેમને ચિંતા હતી કે કંસને ખબર પડશે તો બાળકનું શું થશે. તેમણે ભગવાનને વિનંતી કરી કે તેઓ પોતાનું દિવ્ય રૂપ સમેટીને સામાન્ય બાળકનું રૂપ લે.

કૃષ્ણે દેવકી અને વસુદેવને તેમના પહેલાંના જન્મોની વાત યાદ અપાવી. એક જન્મમાં તેઓ પૃશ્નિ અને સુતપા હતાં. ત્યારે તેમણે ભગવાન જેવું સંતાન મેળવવાની ઇચ્છા કરી હતી. ભગવાન પોતે તેમના ઘરે પૃશ્નિગર્ભ તરીકે આવ્યા હતા. બીજા જન્મમાં તેઓ અદિતિ અને કશ્યપ હતાં. ત્યારે ભગવાન વામન તરીકે તેમના ઘરે જન્મ્યા હતા. હવે તેઓ ત્રીજી વાર તેમના સંતાન તરીકે આવ્યા હતા. આ વાત કહીને કૃષ્ણે નવજાત બાળકનું રૂપ લીધું.

એ જ રાતે ગોકુળમાં યશોદાને એક દીકરી થઈ હતી. વસુદેવે કૃષ્ણને ઊંચક્યા અને તેમને ગોકુળ લઈ જવા નીકળ્યા. કેદખાનાના દરવાજા ખૂલી ગયા. ચોકીદારો ઊંઘતા રહ્યા. બહાર વરસાદ પડતો હતો. શેષનાગે પોતાની ફણા ફેલાવીને બાળકને વરસાદથી ઢાંક્યું.

વસુદેવ યમુનાના કાંઠે પહોંચ્યા ત્યારે નદીમાં પાણી ઊમટતું હતું. બાળકને લઈને તેમને સામે કાંઠે જવાનું હતું. યમુનાએ તેમને માર્ગ આપ્યો. વસુદેવ નદી પાર કરીને ગોકુળમાં નંદના ઘરે પહોંચ્યા.

નંદના ઘરે બધા ઊંઘતા હતા. વસુદેવે કૃષ્ણને યશોદા પાસે સુવડાવ્યા અને યશોદાની દીકરીને લઈને પાછા મથુરા આવ્યા. તેમણે બાળકીને દેવકી પાસે મૂકી. કેદખાનાના દરવાજા ફરી બંધ થઈ ગયા અને વસુદેવ પહેલાંની જેમ કેદમાં રહ્યા.

બાળકી રડી ત્યારે ચોકીદારો જાગ્યા. તેમણે કંસને સમાચાર આપ્યા. કંસ કેદખાનામાં આવ્યો. દેવકીએ તેને વિનંતી કરી કે આ બાળકીને જીવતી રહેવા દે. કંસે તેમની વાત સાંભળી નહીં. તેણે બાળકીને પકડી, પણ તે તેના હાથમાંથી છટકી ગઈ અને દેવીરૂપે પ્રગટ થઈ. તેણે કંસને કહ્યું કે જેનાથી તેને ડર છે તે બાળક બીજે જન્મી ચૂક્યું છે.

કંસે થોડા સમય માટે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી અને દેવકી તથા વસુદેવની માફી માગી. પછી પોતાના સલાહકારોની વાત સાંભળીને તે ફરી કઠોર બન્યો. એ તરફ ગોકુળમાં નંદના ઘરે બાળક આવ્યું હોવાના સમાચાર ફેલાયા. નંદે જન્મની વિધિ કરાવી અને દાન આપ્યું. ગોવાળિયાઓ અને ગોપીઓ શુભેચ્છા આપવા આવ્યાં. મથુરાના કેદખાનામાં જન્મેલા કૃષ્ણનું ગોકુળમાં આનંદથી સ્વાગત થયું.

જન્માષ્ટમી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પ્રાગટ્ય અને ધર્મની રક્ષા માટેના તેમના અવતારનું સ્મરણ કરાવે છે. વ્રતની ચોક્કસ તારીખ માટે મધરાતની આઠમ, રોહિણી નક્ષત્ર અને સંપ્રદાયના નિયમો ધ્યાનમાં લેવા પડે છે; સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ તારીખ ક્યારેક જુદી હોય છે.

જન્માષ્ટમીએ ભક્તો કૃષ્ણના જન્મની રાહ જોતા રાતે ભજન કરે છે અને જન્મની કથા સાંભળે છે. મધરાતે જન્મની આરતી થાય છે અને બાળગોપાળને પારણામાં ઝુલાવવામાં આવે છે. ઘણા લોકો ઉપવાસ પણ કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ બીજા દિવસે નંદોત્સવ મનાવીને ગોકુળના જન્મોત્સવને યાદ કરવામાં આવે છે.

ઉત્તર પ્રદેશના મથુરા-વૃંદાવન અને ગુજરાતની દ્વારકા મુખ્ય તીર્થસ્થાન છે. ગુજરાતી અમાન્ત પંચાંગમાં આ પક્ષ શ્રાવણ વદ, ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં ભાદ્રપદ કૃષ્ણ કહેવાય છે. મધરાતની આઠમ અને રોહિણીના જુદા નિયમોને કારણે સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ/ઇસ્કોનની ઉજવણી ક્યારેક અલગ દિવસે થાય છે. ડેટાબેઝના માત્ર સૂર્યોદય આધારિત નિયમને અંતિમ વ્રતતારીખ ન ગણવી.