કાલી પૂજા 2024

કાલી પૂજા હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે ઊજવાતો તહેવાર છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ જુદાં હોઈ શકે છે.

કાલી પૂજા ખાસ કરીને બંગાળમાં દિવાળીની અમાસની રાતે મા કાળીની ઉગ્ર છતાં કરુણામયી શક્તિની આરાધના છે. દેવીમાહાત્મ્યમાં ચંડ અને મુંડ સામેના યુદ્ધ દરમિયાન દેવીનું શક્તિશાળી શ્યામ સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે, જે બંનેનો સંહાર કરીને ચામુંડા નામ મેળવે છે. બીજી કથામાં રક્તબીજના લોહીનું ટીપું જમીન પર પડે ત્યારે નવો અસુર ઊભો થાય છે. કાળીમાતા લોહી જમીન પર પડતું અટકાવે છે જેથી દેવી તેને હરાવી શકે. આ અલગ પવિત્ર પ્રસંગો છે, કોઈ એક સાબિત ઐતિહાસિક રાત્રિની ઘટનાઓ નહીં.

માતાજીનો શ્યામ વર્ણ, ખડ્ગ, મુંડમાળા અને બહાર દેખાતી જીભ શાક્ત પરંપરાઓમાં વિવિધ પ્રતીકાત્મક અર્થ ધરાવે છે. શિવજી પર ઊભેલા સ્વરૂપ વિશે પણ જુદી ભક્તિકથાઓ કહેવામાં આવે છે. ભક્તો માટે કાળીમાતા અહંકાર, ભય અને અન્યાયનો નાશ કરતી શક્તિ છે. બંગાળમાં ઘરેલુ પૂજા તથા જાહેર પંડાલની રીતો સમય સાથે વિકસી છે. કાલીઘાટ અને દક્ષિણેશ્વર મહત્વનાં તીર્થસ્થળો છે.

આ રાત્રે દીવા પ્રગટાવી, મંત્ર-સ્તોત્રનો પાઠ કરી, નૈવેદ્ય અને પ્રાર્થના સાથે પૂજા થાય છે; કેટલાક ભક્તો જાગરણ કરે છે. દરેક મંદિર અને ઘરની વિધિ એકસરખી હોતી નથી. મુખ્ય પૂજા માટે સ્થાનિક નિશીથ અથવા મધ્યરાત્રિએ અમાસની સ્થિતિ તપાસવી જોઈએ, માત્ર દિવાળીની સામાન્ય તારીખ પૂરતી નથી. તિથિ બીજી દિવાળી ઉજવણીઓ સાથે મળતી હોવા છતાં કાલી પૂજાનો શાક્ત અર્થ આગવો છે.

કાલી પૂજાનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

પૂજા મધરાતે શરૂ થાય છે અને પરોઢ સુધી ચાલે છે. માને જાસૂદનાં ફૂલ ચડે છે. ઘણી જગ્યાએ બકરાનો બલિ પણ અપાય છે, જોકે હવે મોટા ભાગના પંડાલમાં ફળ અને મીઠાઈ ધરાવાય છે. આગલી રાતે ચૌદ દીવા કરવામાં આવે છે અને ચૌદ જાતની ભાજી ખવાય છે. કાલીઘાટ અને દક્ષિણેશ્વરમાં બે દિવસ સુધી ભીડ ઓછી થતી નથી.

કાલી પૂજા બંગાળ, આસામ, ઓડિશા અને ત્રિપુરામાં, અને બંગાળ બહાર વસતા બંગાળી પરિવારોમાં થાય છે. દક્ષિણેશ્વર અને કાલીઘાટમાં આખા વર્ષની સૌથી મોટી ભીડ ત્યારે ઊમટે છે. બીજા પ્રદેશોમાં આ જ રાતે લક્ષ્મીપૂજન થાય છે. જે બંગાળી ઘરોમાં બંને પૂજા થાય છે, ત્યાં બંને સાથે સાથે થાય છે.