મોહિની એકાદશી 2048

મોહિની એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે રખાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

મોહિની એકાદશી વૈશાખ સુદ અગિયારસે આવે છે. તેની પ્રચલિત વ્રતકથા ધનપાલ નામના ધનવાન વેપારી અને તેના ભટકેલા પુત્ર દૃષ્ટબુદ્ધિ સાથે જોડાયેલી છે. પરિવારના સહકાર છતાં પુત્ર દુર્વ્યસનો તરફ વળે છે, સંપત્તિ વેડફે છે અને ઘરના લોકોને દુઃખ આપે છે. અંતે તેને ઘર છોડવું પડે છે અને તે ભૂખ્યો તથા મુશ્કેલીમાં ભટકે છે. કથામાં આ એક નાની ભૂલ નહીં, પણ લાંબા સમયના ખરાબ નિર્ણયોનું પરિણામ છે.

ભટકતાં ભટકતાં તે કૌંડિન્ય ઋષિના આશ્રમે પહોંચે છે અને જીવન સુધારવાનો માર્ગ પૂછે છે. ઋષિ તેને ભગવાન વિષ્ણુની મોહિની એકાદશીનું વ્રત અને શિસ્તબદ્ધ જીવનનો ઉપદેશ આપે છે. દૃષ્ટબુદ્ધિ નિષ્ઠાથી વ્રત કરે છે અને ભક્તિકથા પ્રમાણે તેના પાપદોષ દૂર થાય છે. કથાનો સાચો ભાવ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી વર્તન સુધારવાનો છે; ઉપવાસ કરવાથી બીજા લોકોને કરેલા નુકસાનની જવાબદારી આપોઆપ મટી નથી જતી.

‘મોહિની’ નામ વિષ્ણુજીના મોહિની અવતારને પણ યાદ કરાવે છે, જે સમુદ્રમંથન પછી અમૃત વહેંચવાના અલગ પ્રસંગ સાથે જોડાયેલો છે. એ પ્રસંગને આ વ્રતકથાના બદલે એક જ કથા માનવી નહીં. વ્રત અને બારસના પારણાની તારીખ સ્માર્ત-વૈષ્ણવ પરંપરા પ્રમાણે ચકાસવી.

અસુરો પાસેથી અમૃત પાછું લેવા ભગવાન વિષ્ણુએ મોહિનીનું રૂપ લીધું હતું, અને આ એકાદશીનું નામ એ રૂપ પરથી છે. આ વ્રત મોહ અને ભ્રમમાંથી છૂટવા માટે રખાય છે, અને કથાનો અંદરનો અર્થ પણ એ જ છે.

વિષ્ણુપૂજન, કથા, આરોગ્ય મુજબ ઉપવાસ અને બારસના યોગ્ય સમયે પારણું થાય છે.

આ એકાદશી વૈશાખ સુદમાં, અખાત્રીજ પછીના અઠવાડિયે આવે છે. ઉપવાસ બીજી એકાદશીઓ જેવો જ હોય છે.

વૈશાખ સુદ અગિયારસ; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ વ્રત અને પારણાના દિવસમાં ફેરફાર હોઈ શકે છે.