મોક્ષદા એકાદશી 2004

માગશર સુદ અગિયારસે મોક્ષદા એકાદશી મનાવવામાં આવે છે. તેની વ્રતકથા વૈખાનસ રાજા અને પર્વત ઋષિની છે. આ જ તિથિએ થતી ગીતા જયંતી એક જોડાયેલો, પરંતુ પોતાની અલગ કથા ધરાવતો ઉત્સવ છે.

યુધિષ્ઠિરે એક વખત કૃષ્ણને પૂછ્યું કે માગશર મહિનાના સુદ પક્ષની એકાદશી કયા નામે ઓળખાય છે, તે દિવસે કોની પૂજા થાય છે અને વ્રત કેવી રીતે કરાય છે. કૃષ્ણે તેને મોક્ષદા એકાદશી કહી. વિષ્ણુના દામોદર સ્વરૂપની પૂજા અને આ વ્રતનું મહત્ત્વ સમજાવતાં તેમણે એક જૂની કથા કહી.

ચંપક નગરમાં વૈખાનસ નામના રાજા રહેતા હતા. તેઓ પ્રજાનું પોતાનાં સંતાનોની જેમ ધ્યાન રાખતા. નગરમાં વેદોનો અભ્યાસ કરનારા વિદ્વાનો રહેતા અને પ્રજા સુખી હતી. રાજા પાસે રાજ્ય, ધન અને પરિવાર હતો; બહારથી કોઈ મોટી ખોટ દેખાતી નહોતી.

એક રાત્રે રાજાને સ્વપ્ન આવ્યું. તેમણે પોતાના પિતા અને પૂર્વજોને નરકમાં દુઃખી હાલતમાં જોયા. તેઓ વારંવાર રડતા અને રાજાને આ સ્થિતિમાંથી છોડાવવા વિનંતી કરતા હતા. સ્વપ્ન પૂરું થયું, પણ રાજાના મનમાંથી તેમનું દુઃખ દૂર ન થયું.

સવારે રાજાએ બ્રાહ્મણોને સ્વપ્નની વાત કહી. તેમણે કહ્યું કે હવે આટલું મોટું રાજ્ય પણ તેમને આનંદ આપતું નથી. હાથી, ઘોડા, પત્ની અને સંતાનો વચ્ચે હોવા છતાં મનને શાંતિ મળતી નથી. પોતાના પિતાને કષ્ટમાં જોઈને પોતે સુખથી રહે તેનો શું અર્થ? એવું કયું દાન, વ્રત કે તપ કરે કે જેથી પૂર્વજોને મુક્તિ મળે, તે તેમણે પૂછ્યું.

બ્રાહ્મણોએ તેમને નજીકના આશ્રમમાં રહેતા પર્વત ઋષિ પાસે જવા કહ્યું. કથામાં પર્વત ઋષિને ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય જાણી શકતા ઋષિ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. રાજા તેમની સલાહ માનીને બ્રાહ્મણો અને બીજા રાજાઓ સાથે આશ્રમમાં ગયા.

ત્યાં પર્વત ઋષિની આસપાસ વેદોના અભ્યાસમાં નિષ્ણાત બીજા ઋષિઓ બેઠા હતા. વૈખાનસે તેમને સાષ્ટાંગ નમન કરીને ચરણસ્પર્શ કર્યો. પર્વત ઋષિએ રાજાની અને રાજ્યની ખબર પૂછી. પ્રજા, ખજાનો, સૈન્ય અને રાજ્યની બીજી વ્યવસ્થા સારી ચાલે છે કે નહીં તે પણ પૂછ્યું.

રાજાએ કહ્યું કે રાજ્યમાં સુખશાંતિ છે, પરંતુ પોતાને એક સ્વપ્ને વ્યાકુળ કર્યા છે. તેમણે ફરી આખી વાત કહી અને પૂર્વજોના ઉદ્ધારનો રસ્તો પૂછ્યો. પર્વત ઋષિએ આંખો મીંચીને ધ્યાન કર્યું. થોડા સમય પછી તેમણે રાજાના પિતાના અગાઉના જીવનની વાત જણાવી.

ઋષિએ કહ્યું કે રાજાના પિતા અગાઉના જન્મમાં રાજ્યના ગર્વમાં રહેતા ક્ષત્રિય હતા. સંતાન થવા માટે અનુકૂળ સમયમાં તેઓ પત્નીને એકલી મૂકીને પોતાના કામ માટે ગામે ગયા હતા અને તેની સાથેની દાંપત્યની જવાબદારી અવગણી હતી. આ કથાના સમયની ગૃહસ્થધર્મની માન્યતા પ્રમાણે ઋષિએ તેને દોષ ગણાવ્યો અને પિતાની દુઃખદ સ્થિતિનું કારણ કહ્યું.

વૈખાનસે પૂછ્યું કે હવે કયા વ્રતથી તેમને મુક્તિ મળી શકે. પર્વત ઋષિએ માગશર સુદ અગિયારસની મોક્ષદા એકાદશીનું વ્રત કરવા કહ્યું. બધાએ સાથે વ્રત કરીને તેનું પુણ્ય પિતાને અર્પણ કરવું—આ ઉપાય તેમણે બતાવ્યો.

રાજા આશ્રમમાંથી ઘરે પાછા આવ્યા. માગશર સુદ અગિયારસ આવી ત્યારે તેમણે બીજા સૌની સાથે શ્રદ્ધાથી વ્રત કર્યું અને ઋષિના કહ્યા પ્રમાણે તેનું પુણ્ય પિતાને અર્પણ કર્યું. કથા કહે છે કે એ સમયે આકાશમાંથી ફૂલોનો વરસાદ થયો અને તેમના પિતા તથા પૂર્વજોને એ દુઃખદ સ્થિતિમાંથી મુક્તિ મળી.

આકાશ તરફ જતાં પિતાએ પુત્રને આશીર્વાદ આપ્યા: તેનું કલ્યાણ થાય. આ રીતે રાજાએ સ્વપ્નમાં સાંભળેલી વિનંતી માટે ઉપાય કર્યો અને પિતાના આશીર્વાદ મેળવ્યા. કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા કહીને મોક્ષદા એકાદશીનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું.

વૈખાનસની કથા પૂર્વજોના કલ્યાણ માટેની પ્રાર્થના, વડીલો પ્રત્યેની લાગણી અને પોતાના પુણ્યને બીજાના હિત માટે અર્પણ કરવાની ભાવના સાથે જોડાયેલી છે. કથામાં વર્ણવેલી મુક્તિ ધાર્મિક માન્યતા છે.

વિષ્ણુની પૂજા, તુલસી અર્પણ, દીવો, નામજપ અને વ્રતકથાનું વાંચન થાય છે. કેટલાક ભક્તો ભજન અને રાત્રિ જાગરણ કરે છે. ગીતા જયંતી નિમિત્તે મંદિરો અને ઘરોમાં ભગવદ્‌ગીતાનો પાઠ તથા તેના ઉપદેશનું વાંચન પણ થાય છે.

ભક્તો તબિયત અને ઘર કે સંપ્રદાયની રીત પ્રમાણે ઉપવાસ કરે છે. કેટલાક ફળાહાર લે છે, કેટલાક અનાજ ટાળે છે. આ વ્રત માટે સૌએ પાણી પણ છોડવું જરૂરી છે એવું નથી. બારસે પોતાના સ્થળ અને પરંપરાના યોગ્ય સમયે પારણું કરવામાં આવે છે.

આ કથા જુદા પાઠોમાં થોડી અલગ રીતે મળે છે. અહીં ચંપક નગર અને પિતા તથા પૂર્વજોના ઉદ્ધારવાળો પાઠ લીધો છે. ગીતા જયંતીનો કૃષ્ણ–અર્જુન સંવાદ આ વ્રતકથામાં ભેળવ્યો નથી. વૈકુંઠ એકાદશીની ગણતરી કેટલીક પરંપરામાં અલગ હોવાથી બંને નામ હંમેશાં એક જ દિવસ માટે વપરાય એવું નથી.