પરશુરામ જયંતી 2052

વૈશાખ સુદ ત્રીજે પરશુરામ જયંતી ઉજવાય છે. આ દિવસે જમદગ્નિ ઋષિ અને રેણુકાના પુત્ર પરશુરામનું સ્મરણ અને પૂજન થાય છે. તેમને વિષ્ણુના અવતાર તરીકે માનવામાં આવે છે. પરશુ એટલે કુહાડી; આ શસ્ત્ર ધારણ કરનારા રામ પરશુરામ નામે જાણીતા થયા.

ગાધિ નામના રાજાને સત્યવતી નામની દીકરી હતી. ભૃગુવંશના ઋષિ ઋચીકે તેની સાથે લગ્ન કરવાની ઇચ્છા જણાવી. ગાધિને આ સંબંધ યોગ્ય લાગ્યો નહીં. તેમણે ઋષિને એવી શરત મૂકી કે ચંદ્ર જેવા ઉજળા અને એક કાન કાળો હોય એવા એક હજાર ઘોડા લાવી આપે. ઋચીક વરુણ પાસે ગયા અને એવા ઘોડા મેળવી લાવ્યા. ઘોડા આપ્યા પછી સત્યવતી સાથે તેમનાં લગ્ન થયાં.

સત્યવતી અને તેની માતા, બંનેને પુત્રની ઇચ્છા હતી. તેમણે ઋચીકને વિનંતી કરી. ઋષિએ સત્યવતી માટે બ્રાહ્મણમંત્રોથી અને તેની માતા માટે ક્ષત્રિયમંત્રોથી યજ્ઞનો પ્રસાદ તૈયાર કર્યો અને સ્નાન કરવા ગયા. સત્યવતીની માતાને થયું કે ઋષિએ પોતાની પત્ની માટે તૈયાર કરેલો પ્રસાદ વધુ સારો હશે. તેણે દીકરી પાસે એ પ્રસાદ માગ્યો. સત્યવતીએ પોતાનો પ્રસાદ માતાને આપ્યો અને માતા માટેનો પ્રસાદ પોતે લીધો.

ઋચીક પાછા આવ્યા ત્યારે તેમને આ અદલાબદલીની ખબર પડી. તેમણે સત્યવતીને કહ્યું કે હવે તેનો પુત્ર કઠોર સ્વભાવનો અને દંડ આપનાર થશે, જ્યારે તેનો ભાઈ આત્મજ્ઞાનવાળો થશે. સત્યવતીએ આવું ન થાય એવી પ્રાર્થના કરી. ઋષિએ સ્વીકાર્યું કે આ ઉગ્ર સ્વભાવ તેના પુત્રને બદલે પૌત્રમાં આવશે. પછી સત્યવતીને જમદગ્નિ નામનો પુત્ર થયો.

જમદગ્નિનાં લગ્ન રેણુની દીકરી રેણુકા સાથે થયાં. તેમને વસુમાન અને બીજા પુત્રો થયા. સૌથી નાના પુત્રનું નામ રામ હતું. ભૃગુના વંશમાં જન્મેલા આ રામ પરશુરામ તરીકે જાણીતા થયા. તેમની કથા કહેતાં શુકદેવજીએ પરીક્ષિતને જણાવ્યું કે તેઓ વિષ્ણુનો અંશ હતા અને તેમણે ક્ષત્રિય શાસકો સામે એકવીસ વાર સંહાર કર્યો. આ સાંભળીને પરીક્ષિતે પૂછ્યું કે રાજાઓએ એવો કયો અપરાધ કર્યો હતો કે તેમની સામે વારંવાર આટલો વિનાશ થયો?

શુકદેવજીએ હૈહયવંશના રાજા અર્જુનની વાત કરી. તે કાર્તવીર્ય અર્જુન તરીકે જાણીતો હતો. દત્તાત્રેયની સેવા અને ઉપાસનાથી તેને એક હજાર હાથ, અદમ્ય બળ, સમૃદ્ધિ, યોગની શક્તિઓ અને જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈ શકવાનું સામર્થ્ય મળ્યું હતું. તે પોતાની શક્તિના ગર્વમાં રહેતો.

એક વખત તે પોતાની રાણીઓ સાથે નર્મદામાં જળક્રીડા કરતો હતો. તેણે પોતાના હાથોથી નદીનો પ્રવાહ રોકી દીધો. પાણી પાછું વળતાં નજીકમાં રહેલા રાવણની છાવણી ડૂબવા લાગી. પોતાને મહાન વીર માનતો રાવણ આ સહન ન કરી શક્યો અને વિરોધ કરવા આવ્યો. કાર્તવીર્યે તેને પકડીને માહિષ્મતીમાં કેદ કર્યો અને પછી છોડી મૂક્યો. કથામાં આ પ્રસંગથી રાજાના અસાધારણ બળનો પરિચય મળે છે.

એક દિવસ કાર્તવીર્ય શિકાર કરતાં કરતાં જમદગ્નિના આશ્રમમાં આવ્યો. તેની સાથે સૈન્ય, મંત્રીઓ અને સવારીનાં પ્રાણીઓ હતાં. જમદગ્નિએ આશ્રમની વિશેષ ગાયની મદદથી સૌનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું અને ભોજનની વ્યવસ્થા કરી. આટલા બધા લોકોની વ્યવસ્થા થઈ શકે એવી ગાય જોઈને રાજાના મનમાં તેને મેળવવાની ઇચ્છા જાગી.

રાજાને પોતાની સમૃદ્ધિ કરતાં પણ ઋષિની ગાય વધુ કિંમતી લાગી. તેણે આશ્રમના આતિથ્યનો માન રાખ્યો નહીં. પોતાના માણસોને ગાય લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો. તેઓ ગાય અને તેના વાછરડાને બળજબરીથી માહિષ્મતી લઈ ગયા. ગાય રડતી રહી, પણ રાજાએ તેને છોડી નહીં.

રાજા નીકળી ગયો પછી પરશુરામ આશ્રમમાં આવ્યા. શું બન્યું હતું એ સાંભળીને તેઓ ગુસ્સે ભરાયા. તેમણે કુહાડી, ધનુષ, બાણનાં ભાથાં અને ઢાલ લીધાં અને રાજાની પાછળ નીકળ્યા. જટા અને હરણનું ચામડું ધારણ કરેલા પરશુરામ શસ્ત્રો સાથે માહિષ્મતીમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે કાર્તવીર્યે તેમને જોયા.

રાજાએ હાથી, રથ, ઘોડેસવાર અને પગપાળા સૈનિકોથી ભરેલું વિશાળ સૈન્ય તેમની સામે મોકલ્યું. સૈનિકો પાસે ગદા, તલવાર, બાણ, ભાલા અને બીજા શસ્ત્રો હતાં. કથામાં આ સૈન્યની સંખ્યા સત્તર અક્ષૌહિણી કહેવાય છે. પરશુરામ એકલા તેમની સામે લડ્યા. તેમની કુહાડી અને બાણોના પ્રહારથી સૈન્ય તૂટી પડ્યું. રથો, ધ્વજો અને શસ્ત્રો નાશ પામ્યાં અને અનેક યોદ્ધાઓ માર્યા ગયા.

પોતાનું સૈન્ય હારતું જોઈ કાર્તવીર્ય પોતે લડવા ધસી આવ્યો. તેણે પોતાના અનેક હાથોથી એકસાથે પાંચસો ધનુષ પર બાણ ચઢાવ્યાં. પરશુરામે એક જ ધનુષથી એ બાણો કાપી નાખ્યાં. રાજા ફરી વૃક્ષો અને મોટા ખડકો ઉપાડીને તેમની સામે દોડ્યો. પરશુરામે કુહાડીથી તેના હાથ કાપી નાખ્યા અને પછી તેનો વધ કર્યો. પિતા માર્યો ગયો ત્યારે તેના દસ હજાર પુત્રો ભયથી ભાગી ગયા.

પરશુરામ ગાય અને વાછરડાને પાછાં લઈને આશ્રમમાં આવ્યા અને પિતાને સોંપ્યાં. તેમણે પિતા અને ભાઈઓને આખી ઘટના કહી. જમદગ્નિએ આ સાંભળીને પુત્રની પ્રશંસા કરી નહીં. તેમણે કહ્યું કે રાજાનો વધ કરીને પરશુરામે પાપ કર્યું છે. ઋષિના જીવનમાં ક્ષમાનું સ્થાન મહત્ત્વનું છે; ક્રોધથી હત્યા કરવી એ યોગ્ય માર્ગ નથી, એમ તેમણે સમજાવ્યું.

જમદગ્નિએ કહ્યું કે ક્ષમા રાખનારથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. તેમણે પરશુરામને ભગવાનનું સ્મરણ રાખીને તીર્થયાત્રા કરવા અને પોતાના કર્મનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા કહ્યું. પરશુરામે પિતાની વાત સ્વીકારી. એક આખું વર્ષ તેઓ તીર્થોમાં ફર્યા અને પછી આશ્રમમાં પાછા આવ્યા.

એક વખત રેણુકા ગંગાનું પાણી લેવા ગયાં. ત્યાં તેમણે ગંધર્વરાજ ચિત્રરથને અપ્સરાઓ સાથે પાણીમાં રમતો જોયો. તે દૃશ્ય તરફ મન ખેંચાતાં તેઓ થોડો સમય એ જોતાં રહી ગયાં અને હોમની ઘડી વીતી ગઈ એનું ધ્યાન રહ્યું નહીં. સમય પસાર થઈ ગયાનું ભાન થતાં તેમને પતિના શાપનો ભય લાગ્યો. આશ્રમમાં પાછાં આવી પાણીનો કળશ સામે મૂક્યો અને હાથ જોડીને ઊભાં રહ્યાં.

જમદગ્નિને પત્નીના મનમાં ઊઠેલા આકર્ષણની ખબર પડી અને તેઓ ખૂબ ગુસ્સે થયા. તેમણે પોતાના પુત્રોને રેણુકાને મારી નાખવાનો આદેશ આપ્યો. બીજા પુત્રોએ આ આદેશ માન્યો નહીં. પછી તેમણે પરશુરામને માતા અને ભાઈઓને મારવા કહ્યું. પરશુરામ પિતાના તપ અને સમાધિની શક્તિ જાણતા હતા. કથામાં તેઓ પિતાની આજ્ઞાથી પોતાની માતા અને ભાઈઓને મારી નાખે છે.

જમદગ્નિ પ્રસન્ન થયા અને પરશુરામને ઇચ્છેલું વરદાન માગવા કહ્યું. પરશુરામે ધન કે બળ માગ્યું નહીં. તેમણે માગ્યું કે માતા અને ભાઈઓ ફરી જીવતાં થાય અને પોતે તેમને માર્યાં હતાં એ વાત તેમને યાદ ન રહે. વરદાનથી સૌ ફરી સ્વસ્થ થઈને ઊભાં થયાં, જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યાં હોય. માતા અને ભાઈઓ આશ્રમમાં પાછાં મળ્યાં.

બીજી તરફ કાર્તવીર્યના પુત્રો પિતાના મૃત્યુનો બદલો લેવા માગતા હતા. પરશુરામ સામે હાર્યા હોવાથી તેમને ક્યાંય ચેન પડતું નહોતું. એક દિવસ પરશુરામ પોતાના ભાઈઓ સાથે વનમાં ગયા હતા. આ તક જોઈ રાજપુત્રો જમદગ્નિના આશ્રમમાં આવ્યા.

જમદગ્નિ અગ્નિશાળામાં બેઠા હતા અને તેમનું મન ભગવાનના ધ્યાનમાં લાગેલું હતું. રાજપુત્રોએ ત્યાં જ તેમના પર હુમલો કર્યો. રેણુકા વિનંતી કરતાં રહ્યાં, છતાં તેમણે જમદગ્નિનું માથું કાપી નાખ્યું અને પોતાની સાથે લઈ ગયા. રેણુકા દુઃખથી પોતાને કૂટતાં ઊંચા અવાજે રામને પોકારવા લાગ્યાં.

દૂર રહેલા પરશુરામ અને તેમના ભાઈઓએ માતાનો આર્તનાદ સાંભળ્યો અને ઝડપથી આશ્રમમાં આવ્યા. પિતાને મૃત જોઈ તેઓ શોક અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયા. તેમણે પિતાને યાદ કરીને વિલાપ કર્યો. પછી પરશુરામે પિતાના શરીરની સંભાળ ભાઈઓને સોંપી, કુહાડી ઉપાડી અને રાજશક્તિના આ અત્યાચારનો બદલો લેવા નીકળ્યા.

પરશુરામ માહિષ્મતી પહોંચ્યા અને કાર્તવીર્યના પુત્રોને મારી નાખ્યા. કથામાં આ ભયંકર યુદ્ધમાં રાજપુત્રોનાં માથાંનો ઢગલો અને ઘણું લોહી વહ્યાનું વર્ણન છે. તેમનો ક્રોધ આટલેથી અટક્યો નહીં. પિતાના વધને કારણ બનાવી તેમણે અત્યાચાર કરતી ક્ષત્રિય રાજસત્તા સામે વારંવાર અભિયાન કર્યાં. ભાગવતની કથા કહે છે કે તેમણે એકવીસ વાર પૃથ્વી ક્ષત્રિય શાસકોથી ખાલી કરી અને સમંતપંચકમાં લોહીથી ભરાયેલા કુંડો થયા.

પછી પરશુરામે પિતાનું માથું પાછું લાવી શરીર સાથે જોડ્યું અને કુશ ઘાસ પર રાખ્યું. તેમણે યજ્ઞો કરીને સર્વના અંતરમાં રહેલા ભગવાનની આરાધના કરી. યુદ્ધ પછી તેઓ યજ્ઞ, દાન અને શુદ્ધિની વિધિ તરફ વળ્યા.

યજ્ઞની દક્ષિણામાં તેમણે જુદી જુદી દિશાઓની ભૂમિ યજ્ઞ કરાવનારા ઋષિઓને આપી. પૂર્વ દિશા હોતા નામના પુરોહિતને, દક્ષિણ બ્રહ્મા નામના યજ્ઞપુરોહિતને, પશ્ચિમ અધ્વર્યુને અને ઉત્તર ઉદ્‌ગાતાને આપી. વચ્ચેની દિશાઓ બીજા પુરોહિતોને, મધ્યની ભૂમિ કશ્યપને અને આર્યાવર્ત યજ્ઞની દેખરેખ રાખનારને આપ્યો. બાકીની ભૂમિ યજ્ઞના સભ્યોને વહેંચી આપી.

યજ્ઞ પછી પરશુરામે સરસ્વતી નદીમાં સમાપનનું સ્નાન કર્યું. કથામાં આ સ્નાનથી તેમનાં પાપ દૂર થયાં એવું કહેવાય છે. જમદગ્નિને ફરી ચેતનાવાળું પોતાનું શરીર મળ્યું અને તેઓ સપ્તર્ષિઓના મંડળમાં સ્થાન પામ્યા. પરશુરામની આરાધના સાથે પિતાના ફરી જીવતા થવાનો આ પ્રસંગ જોડાયેલો છે.

આગળ શુકદેવજી કહે છે કે પરશુરામે શસ્ત્રોનો ઉપયોગ છોડી દીધો અને શાંત મનથી મહેન્દ્ર પર્વત પર રહેવા લાગ્યા. સિદ્ધો, ગંધર્વો અને ચારણો તેમની કથા ગાતા રહ્યા. આવનારા મનુના સમયમાં તેઓ વેદજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે, એવું પણ કથામાં આવે છે. રાજાઓ સાથેના સંઘર્ષની આ કથાનો અંત તેમની શાંત નિવૃત્તિ અને જ્ઞાનની પરંપરા સાથે થાય છે.

પરશુરામ જયંતીએ ભક્તો વિષ્ણુના આ અવતારનું સ્મરણ કરે છે. તેમની કથામાં સત્તાનો ગર્વ, આશ્રમ પર થયેલો અન્યાય, પરિવાર ગુમાવ્યાનો શોક અને ક્રોધથી થયેલો વિનાશ આવે છે. જમદગ્નિનો ક્ષમાનો ઉપદેશ અને અંતે પરશુરામનું શસ્ત્રો છોડીને શાંતિ તરફ વળવું પણ કથાનો મહત્ત્વનો ભાગ છે.

ભક્તો પરશુરામ અને ભગવાન વિષ્ણુનું પૂજન કરે છે, તેમની કથા વાંચે કે સાંભળે છે અને સ્તુતિ તથા ભજન કરે છે. પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન અને પ્રસાદનું વિતરણ પણ થાય છે. મહારાષ્ટ્રના ચિપળૂણના પરશુરામ મંદિરમાં સંધ્યાના પ્રાગટ્યસ્મરણ સાથે દીવા, ભજન અને ઋષિવંશની કથા કહેવાની પરંપરા નોંધાયેલી છે.

કેટલાક ભક્તો પોતાની પરંપરા પ્રમાણે વ્રત રાખે છે. પૂજાનો સમય, ઉપવાસ અને પારણાની રીત ઘર તથા મંદિર પ્રમાણે બદલાય છે. તે માટે પોતાના પરિવાર અને મંદિરની પરંપરા અનુસરવામાં આવે છે.

વૈશાખ સુદ ત્રીજની પરશુરામ જયંતી અક્ષય તૃતીયા સાથે જોડાયેલી છે. મહારાષ્ટ્રના ચિપળૂણ પાસેના પરશુરામ મંદિરમાં જયંતીની ખાસ ઉજવણી થાય છે. જુદા પ્રદેશોના મંદિરો અને પરિવારો પોતાની રીત પ્રમાણે પૂજા, કથાશ્રવણ અને દાન કરે છે.

કેરળની લોકપરંપરામાં પરશુરામે સમુદ્રમાં કુહાડી ફેંકીને ભૂમિ મેળવી એવી અલગ કથા પ્રચલિત છે. તિરુવનંતપુરમ પાસે તિરુવલ્લમમાં તેમનું મંદિર છે. આ પ્રદેશની પોતાની મંદિરપરંપરાઓ છે; સમુદ્રમાંથી ભૂમિ મેળવવાની લોકકથા અહીં કહેવાયેલી જમદગ્નિ અને કાર્તવીર્યની કથાથી અલગ છે.