પરિવર્તિની એકાદશી 2039

ભાદરવા સુદ અગિયારસે પરિવર્તિની એકાદશી મનાવવામાં આવે છે. તેને પાર્શ્વ અથવા વામન એકાદશી પણ કહે છે. ચાતુર્માસમાં યોગનિદ્રામાં રહેલા વિષ્ણુ આ દિવસે પડખું ફેરવે છે એવી માન્યતા છે. તેની પ્રચલિત વ્રતકથામાં વામન અને બલિ રાજાનો પ્રસંગ આવે છે.

એક વખત યુધિષ્ઠિરે કૃષ્ણને પૂછ્યું કે ભાદરવા મહિનાના સુદ પક્ષની એકાદશીનું નામ શું છે, તે દિવસે કોની પૂજા થાય છે અને તેનું વ્રત રાખવાથી કયું ફળ મળે છે. કૃષ્ણે તેને પાર્શ્વ અને વામન એકાદશી કહી. વામન સ્વરૂપે ભગવાનની પૂજા કરવાની વાત સમજાવતાં તેમણે કહ્યું કે યોગનિદ્રામાં રહેલા વિષ્ણુ આ દિવસે પડખું ફેરવે છે, એટલે તે પરિવર્તિની પણ કહેવાય છે.

યુધિષ્ઠિરને આ વાત વિશે વધુ જાણવું હતું. ભગવાન કેવી રીતે સૂવે છે અને પડખું ફેરવે છે? તેઓ સૂતા હોય ત્યારે બીજા જીવોનું શું થાય? બલિ રાજાને તેમણે કેવી રીતે બાંધ્યા હતા? યુધિષ્ઠિરે આ બધું પૂછ્યું. કૃષ્ણે જવાબમાં બલિ અને પોતાના વામન સ્વરૂપની કથા કહી.

ત્રેતાયુગમાં બલિ નામના રાજા હતા. તેઓ પ્રહલાદના પૌત્ર અને દૈત્યવંશમાં જન્મેલા હતા, છતાં ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિ રાખતા હતા. ઇન્દ્ર સાથે તેમનો સંઘર્ષ થયો અને તેમણે દેવોનું રાજ્ય જીતી લીધું. પોતાનું રાજ્ય ગુમાવતાં ઇન્દ્ર, બીજા દેવો અને ઘણા ઋષિઓ ભગવાન પાસે ગયા. ગુરુ બૃહસ્પતિ સાથે તેમણે ભગવાનની પૂજા કરી અને મદદ માટે પ્રાર્થના કરી.

દેવોની પ્રાર્થના સાંભળીને ભગવાને વામન સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. નાના કદના બ્રાહ્મણ તરીકે તેઓ બલિ રાજા પાસે દાન માગવા ગયા. રાજા પાસે તેમણે પોતાના પગથી માપેલી માત્ર ત્રણ ડગલાં જમીન માગી. બલિએ આ દાન આપવાનું વચન આપ્યું.

વચન મળતાં જ વામનનું શરીર વિશાળ થવા લાગ્યું. નાનું સ્વરૂપ વિરાટ બની ગયું. તેમના દિવ્ય સ્વરૂપમાં પૃથ્વી અને સૂર્ય-ચંદ્ર સહિતના લોક સમાઈ ગયા. એક ડગલામાં તેમણે પૃથ્વી અને બીજા ડગલામાં સ્વર્ગલોક માપી લીધો. પછી બલિને પૂછ્યું કે વચન આપેલું ત્રીજું પગલું હવે ક્યાં મૂકવું.

બલિએ નમ્રતાથી માથું નમાવ્યું. ભગવાન પોતાનું ત્રીજું પગલું તેમના મસ્તક પર મૂકે, એવી વિનંતી કરી. આ વ્રતકથા કહે છે કે ભગવાને તેમના માથા પર પગ મૂક્યો અને તેમને પાતાળ લોકમાં મોકલ્યા. બલિની ભક્તિથી તેઓ પ્રસન્ન થયા અને હવેથી તેમના મહેલમાં પોતે હંમેશાં રહેશે એવું વચન આપ્યું.

કૃષ્ણે આગળ કહ્યું કે ત્યાર પછી પરિવર્તિની એકાદશીએ પ્રહલાદના પૌત્ર બલિએ પોતાના નિવાસમાં ભગવાનનું મૂર્તિસ્વરૂપ સ્થાપિત કર્યું. આ કથામાં ભગવાન બલિના નિવાસમાં રહેવાનું વચન પણ આપે છે અને ક્ષીરસાગરમાં પોતાની યોગનિદ્રાની વાત પણ કહે છે. કારતક સુદ પ્રબોધિની એકાદશી સુધી આ યોગનિદ્રાનો સમય રહે છે.

કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ દિવસે વામન ભગવાનની પૂજા, વ્રત અને રાત્રિ જાગરણનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. પોતાની શક્તિ હોય તો દહીં-ભાત અને ચાંદીનું દાન આપવાની વાત પણ કરી. આ દિવસે ભગવાન પડખું ફેરવે છે એવી માન્યતા સાથે ભક્તો તેમની ઉપાસના કરે છે.

કૃષ્ણે અંતે કહ્યું કે જે ભક્તિથી આ કથા સાંભળે છે તેને દેવલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ રીતે તેમણે યુધિષ્ઠિરને પરિવર્તિની એકાદશીની કથા અને તેની ઉપાસનાની રીત સમજાવી.

બલિ રાજાની કથા વચન, નમ્રતા અને ભગવાનને પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરવાની ભાવના સાથે જોડાયેલી છે. પરિવર્તિની એકાદશી ચાતુર્માસની ઉપાસનાનો ભાગ છે. કથામાં કહેવાયેલું પુણ્ય અને સદ્‌ગતિ ધાર્મિક શ્રદ્ધાના વિષય છે.

ભક્તો વિષ્ણુ કે વામન ભગવાનની પૂજા કરે છે, તુલસી અને ફૂલ અર્પણ કરે છે, નામજપ અને કથા વાંચે છે. કેટલાક મંદિરોમાં ભજન અને જાગરણ થાય છે. દાનની રીત પરિવાર અને સંપ્રદાય પ્રમાણે બદલાય છે.

ઉપવાસની રીત ઘર અને સંપ્રદાય પ્રમાણે જુદી હોય છે. કેટલાક ફળાહાર લે છે અથવા અનાજ ટાળે છે; કેટલાક સંપ્રદાયોમાં નિર્જળ વ્રતની પરંપરા છે. પાણી વગર રહેવું સૌને યોગ્ય નથી. પોતાની તબિયતને અનુરૂપ રીત પસંદ કરીને સ્થાનિક પંચાંગમાં આપેલા બારસના સમયે પારણું કરવું.

ગુજરાતનાં કેટલાક વૈષ્ણવ અને સ્વામિનારાયણ મંદિરોમાં આ દિવસ જળઝીલણી એકાદશી તરીકે ઉજવાય છે. ભગવાનની નાની મૂર્તિને શણગારેલી નાવમાં બેસાડીને જળવિહાર કરાવવામાં આવે છે. કેટલીક મંદિરપરંપરામાં પાંચ ફેરા અને દરેક ફેરા પછી આરતી થાય છે. તેની સાથે કૃષ્ણ અને ગોપીઓના જળવિહારની અલગ સ્મૃતિ પણ જોડાયેલી છે.

વામન અવતારનો જન્મોત્સવ ઘણી પરંપરામાં બીજા દિવસે, ભાદરવા સુદ બારસે થાય છે. એકાદશીનું વ્રત અને વામન દ્વાદશીનો જન્મોત્સવ નજીક હોવા છતાં બંનેની પૂજાની રીત તથા સમય પોતાના મંદિર કે પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.