રામનવમી 2064

રામનવમી ભગવાન રામના જન્મનો તહેવાર છે. ગુજરાતમાં તે ચૈત્ર સુદ નોમ તરીકે ઓળખાય છે. રામજન્મની કથા અયોધ્યાના રાજા દશરથની સંતાન મેળવવાની ઇચ્છાથી શરૂ થાય છે.

દશરથ અયોધ્યાના રાજા હતા. તેમની ત્રણ રાણીઓ હતી, કૌશલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રા. દશરથને સંતાન નહોતું. પોતાના પછી વંશ કોણ આગળ વધારશે તેની તેમને ચિંતા થતી. તેમણે પોતાના મંત્રીઓ અને ઋષિઓને બોલાવ્યા અને સંતાન માટે યજ્ઞ કરવાની ઇચ્છા જણાવી.

દશરથના મંત્રી સુમંત્રને ઋષિઓ પાસેથી સાંભળેલી એક વાત યાદ આવી. તેમણે દશરથને કહ્યું કે ઋષ્યશૃંગના માર્ગદર્શન હેઠળ યજ્ઞ થશે તો રાજાને સંતાન મળશે. ઋષ્યશૃંગ એ સમયે અંગદેશમાં રહેતા હતા. તેમની પત્ની શાંતા અંગદેશના રાજા રોમપાદના પરિવારમાં ઉછર્યાં હતાં.

દશરથ અંગદેશ ગયા અને રોમપાદને મળ્યા. તેમણે વિનંતી કરી કે ઋષ્યશૃંગ અને શાંતા થોડો સમય અયોધ્યામાં આવીને રહે. રોમપાદે સંમતિ આપી. ઋષ્યશૃંગ અને શાંતા દશરથ સાથે અયોધ્યા આવ્યાં. દશરથે સરયૂના કિનારે યજ્ઞની તૈયારી કરાવી. અશ્વમેધની વિધિ પૂરી થયા પછી ઋષ્યશૃંગે રાજાને સંતાન મળે તે માટે વિશેષ યજ્ઞ કર્યો.

એ જ સમયે દેવો પોતાની એક મુશ્કેલી લઈને બ્રહ્મા પાસે ગયા હતા. લંકાનો રાજા રાવણ પોતાના બળના જોરે તેમને હેરાન કરતો હતો. બ્રહ્માને રાવણને આપેલું વરદાન યાદ આવ્યું. રાવણે દેવો અને અનેક શક્તિશાળી જીવો સામે રક્ષણ માગ્યું હતું. માણસોને તેણે એટલા નબળા ગણ્યા હતા કે તેમનાથી રક્ષણ માગ્યું જ નહોતું.

દેવોએ ભગવાન વિષ્ણુને વિનંતી કરી કે તેઓ મનુષ્યરૂપે જન્મ લે અને રાવણનો અંત કરે. વિષ્ણુએ વિનંતી સ્વીકારી. તેમણે જન્મ લેવા માટે દશરથના ઘરને પસંદ કર્યું. અયોધ્યામાં દશરથ સંતાનની રાહ જોઈ રહ્યા હતા અને દેવો રાવણના અત્યાચારનો અંત આવે એની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

યજ્ઞની અગ્નિમાંથી એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ થયા. તેમના હાથમાં પાયસ ભરેલું પાત્ર હતું. તેમણે પાત્ર દશરથને આપ્યું અને કહ્યું કે આ પાયસ પોતાની રાણીઓને આપજો. દશરથ પાત્ર લઈને રાણીઓ પાસે ગયા. તેમણે અડધું પાયસ કૌશલ્યાને આપ્યું. પછી બાકીમાંથી એક ભાગ સુમિત્રાને અને એક ભાગ કૈકેયીને આપ્યો. પાત્રમાં જે વધ્યું તે ફરી સુમિત્રાને આપ્યું.

ત્રણેય રાણીઓએ પાયસ સ્વીકાર્યું. સમય વીત્યો અને દશરથના ઘરમાં જેની રાહ જોવાતી હતી એ ઘડી આવી. ચૈત્ર મહિનાની નવમીએ કૌશલ્યાએ રામને જન્મ આપ્યો. ત્યાર પછી કૈકેયીએ ભરતને જન્મ આપ્યો અને સુમિત્રાને બે દીકરા થયા, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન.

ચાર રાજકુમારોના જન્મથી અયોધ્યામાં આનંદ છવાયો. સંગીત અને ઉત્સવ થયા. દશરથે દાન આપ્યું. નામકરણ વખતે ઋષિ વસિષ્ઠે ચારેયનાં નામ રાખ્યાં. ભાઈઓ સાથે મોટા થયા. લક્ષ્મણને રામ સાથે ખાસ લગાવ હતો. શત્રુઘ્ન ભરતની ખૂબ નજીક હતો. દશરથ જે ઘરમાં એક સંતાનની રાહ જોતા હતા, એ જ ઘરમાં હવે ચાર ભાઈઓ સાથે ઊછરતા હતા.

રામજન્મનો આદર અને કર્તવ્ય, સત્ય, કરુણા તથા જવાબદાર નેતૃત્વ વિશે વિચારવાનો અવસર.

રામનવમીએ ભક્તો અયોધ્યામાં રામના જન્મનો આનંદ યાદ કરે છે. ઘરો અને મંદિરોમાં રામની પૂજા થાય છે. લોકો ભજન ગાય છે, રામાયણ વાંચે છે કે રામજન્મનો પ્રસંગ સાંભળે છે. ઘણી જગ્યાએ બપોરે જન્મની આરતી થાય છે અને બાળરામને પારણામાં ઝુલાવવામાં આવે છે.

ભારત અને વિદેશના હિંદુ સમુદાયોમાં ઉજવાય છે. અયોધ્યામાં મોટા મંદિર કાર્યક્રમો અને ઉત્તર ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં શોભાયાત્રાઓ થાય છે. મહારાષ્ટ્રનાં અમુક મંદિરોમાં પારણાનો ઉત્સવ અને તમિલ પરંપરામાં ગોળ-મરીનું પાનકમ હોય છે. સ્થાનિક પ્રથાઓ અલગ છે; ઘણા સમુદાયો તેને ચૈત્રી નવરાત્રી સાથે જોડે છે.