રાંધણ છઠ 2002

રાંધણ છઠ હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે થતું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને ત્યાંના પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

રાંધણ છઠ ગુજરાતમાં શ્રાવણ વદ છઠે, શીતળા સાતમના આગલા દિવસે, ઘરમાં રસોઈ તૈયાર કરવાનો પ્રસંગ છે. ‘રાંધણ’ શબ્દ રસોઈની ક્રિયા દર્શાવે છે. બીજા દિવસે ઘણી પરંપરામાં ચૂલો પ્રગટાવવામાં આવતો નથી, એટલે છઠે રોટલા, પૂરી, થેપલા, મીઠાઈ અને ટકાઉ શાક જેવી વાનગીઓ બનાવી રાખવામાં આવે છે. અંતે ચૂલો સાફ કરીને તેને આરામ આપવાનો પ્રતીકાત્મક ભાવ રાખવામાં આવે છે.

આ પરંપરા શીતળા માતાની આરાધના સાથે જોડાયેલી છે. ‘શીતળા’ એટલે શાંતિ અને ઠંડક આપનાર; જૂની ધાર્મિક માન્યતાઓમાં તેમનો સંબંધ તાવ તથા ચામડીના રોગોથી રક્ષણ સાથે હતો. પરંતુ અગાઉ રાંધેલું ભોજન ખાવાથી ચેપ અટકે કે રોગ મટે એવો તબીબી પુરાવો નથી. ખાસ કરીને ચોમાસામાં ખોરાક યોગ્ય રીતે ઠંડો કરવો, સ્વચ્છ રાખવો અને શક્ય હોય ત્યાં શીતકમાં સંગ્રહવું મહત્વનું છે.

શીતળા સાતમે પરિવાર તૈયાર કરેલું ભોજન લે છે અને માતાજીની પૂજા કરે છે. રાંધણ છઠ કોઈ એક યોદ્ધા કે જન્મકથા નહીં, પરંતુ બીજા દિવસની આરાધના માટેનું ઘરેલુ આયોજન છે. પંચાંગમાં છઠ અને સાતમને સંબંધિત છતાં અલગ દિવસ તરીકે દર્શાવવું જોઈએ.

રાંધણ છઠનું મહત્ત્વ ભક્તિ, પરિવારની પરંપરા અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક તથા ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

થેપલાં, પૂરી, ભજિયાં, સુખડી અને વડાં મોટા પ્રમાણમાં બનાવીને રાખી મુકાય છે. છેલ્લી રસોઈ થઈ જાય પછી ચૂલો સાફ કરી, કંકુનો ચાંદલો કરીને તેની પૂજા થાય છે. શીતળા સાતમની બીજી સવાર સુધી ચૂલો ફરી પેટાવાતો નથી.

ગુજરાતમાં શીતળા સાતમ પહેલાં શ્રાવણ વદ છઠે રસોઈ તૈયાર કરવાની પરંપરા.