ઋષિ પંચમી 2023

ઋષિ પંચમી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે ઉજવાતો તહેવાર છે, અને તેની તિથિ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

ઋષિ પંચમી સાત ઋષિઓ—કશ્યપ, અત્રિ, ભારદ્વાજ, વિશ્વામિત્ર, ગૌતમ, જમદગ્નિ અને વસિષ્ઠ—પ્રત્યે આદરનો દિવસ છે. જાણીતી વ્રતકથામાં ઉત્તંક બ્રાહ્મણ, તેમની પત્ની અને પુત્રીનો પ્રસંગ આવે છે. પુત્રીને અજાણી તકલીફ થતાં પિતા જૂની ધાર્મિક શુદ્ધિની માન્યતા પ્રમાણે અગાઉના જન્મના નિયમભંગ સાથે તેને જોડે છે અને સપ્તર્ષિપૂજન તથા પંચમીનું વ્રત કરવાની સલાહ આપે છે. અલગ લોકપાઠમાં પરિવારનાં નામ અને પ્રસંગોની વિગતો બદલાય છે. આ ધાર્મિક કથા છે, કોઈ રોગનું વૈજ્ઞાનિક નિદાન નહીં.

જૂની પરંપરામાં આ વ્રતને માસિક ધર્મ સંબંધિત પ્રતિબંધો સાથે જોડવામાં આવતું હતું. આ વિચારોને સ્ત્રીના શરીરને અશુદ્ધ માનવાનો કે ભેદભાવ કરવાનો આધાર બનાવવો યોગ્ય નથી. માસિક ધર્મ કુદરતી શારીરિક પ્રક્રિયા છે; કોઈ વ્યક્તિની પવિત્રતા કે ગૌરવ તેનાથી ઓછાં થતાં નથી. તહેવારનો સાર જ્ઞાન આપનાર ઋષિઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અને સદાચરણના સંકલ્પમાં છે.

ભાદરવા સુદ પાંચમે, ગણેશ ચતુર્થી પછી, ભક્તો સ્નાન, સપ્તર્ષિપૂજન, કથાશ્રવણ અને દાન કરે છે. વિધિઓ પરિવાર અને પ્રદેશ પ્રમાણે જુદી હોય છે. સૂર્યોદયની પાંચમનો નિયમ સ્થાનિક પંચાંગથી ચકાસવો જોઈએ; કોઈ જોખમી શુદ્ધિકરણ કરવું જરૂરી નથી.

ઋષિ પંચમીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

હળથી ઉગાડેલું કશું ખવાતું નથી. ભોજનમાં સામો, મોરૈયો અને હળ વગર ઊગતાં બીજાં ધાન રંધાય છે, અને સાથે દૂધ તથા ફળ લેવાય છે. સ્ત્રીઓ સવારે અઘેડાનાં પાનથી નહાય છે, અને સાત ઋષિઓની એક હારમાં પૂજા થાય છે.

ભાદરવા સુદ પાંચમે અલગ સમાજમાં વિધિ જુદી છે; જૂની શુદ્ધિની માન્યતાઓનું ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં અર્થઘટન કરવું.