વસંત પંચમી 2021

મહા સુદ પાંચમે આવતી વસંત પંચમી સરસ્વતીમાતાની આરાધના, ભણતરની શરૂઆત અને વસંતના સ્વાગતનો દિવસ છે. પ્રદેશ પ્રમાણે તેની ઉજવણી જુદી હોય છે. અહીં તેલંગાણાના બાસરા જ્ઞાન સરસ્વતી મંદિરની સ્થાનિક કથા છે, જેમાં વેદવ્યાસે ગોદાવરીકાંઠે ત્રણ દેવીની સ્થાપના કરી હોવાનું કહેવાય છે.

મહાભારતના યુદ્ધ પછી વેદવ્યાસ મનની શાંતિ શોધવા દક્ષિણ તરફ નીકળ્યા. તેઓ દંડકારણ્યના પ્રદેશમાં પહોંચ્યા. ગોદાવરીના કિનારાનું શાંત વાતાવરણ તેમને ગમ્યું. ત્યાં રહીને તેમણે સરસ્વતીમાતાની આરાધના અને તપ શરૂ કર્યું.

આ વિસ્તારમાં કુમારાચલ તરીકે ઓળખાતી ગુફા હતી. વ્યાસ ત્યાં તપ કરતા. રોજ વહેલી સવારે ઊઠીને તેઓ ગોદાવરીમાં સ્નાન કરવા જતા. પછી પાછા આવીને ધ્યાનમાં બેસતા અને સૂર્યાસ્ત સુધી માતાજીની આરાધના કરતા. કથા પ્રમાણે સરસ્વતીમાતાએ તેમને દર્શન આપ્યાં અને આશીર્વાદ આપ્યા.

આ તપ દરમિયાન વ્યાસને એક સ્વપ્ન આવ્યું. તેમાં માતાજીએ તેમને કહ્યું કે રોજ ગોદાવરીમાં સ્નાન કર્યા પછી ત્યાંથી રેતી લાવવી. ધ્યાનમાં બેસતાં પહેલાં એ રેતીને ગુફામાં ત્રણ ઢગલામાં રાખવી. વ્યાસે માતાજીની સૂચના પ્રમાણે કરવાનું શરૂ કર્યું.

તેઓ રોજ નદીમાંથી રેતી લાવીને ત્રણ ઢગલા કરતા અને પોતાની ઉપાસના ચાલુ રાખતા. સમય જતાં વ્યાસના તપ અને ધ્યાનના પ્રભાવથી એ ત્રણ ઢગલામાંથી ત્રણ દેવીનાં સ્વરૂપ પ્રગટ થયાં. એક સ્વરૂપ મહાસરસ્વતીનું, બીજું મહાલક્ષ્મીનું અને ત્રીજું મહાકાળીનું હતું.

વ્યાસે ત્રણેય મૂર્તિઓની સ્થાપના કરી અને તેમની પૂજા શરૂ કરી. તેઓ ત્યાં લાંબો સમય રહ્યા. સ્થાનિક કથામાં આ જગ્યાનું નામ પહેલાં વાસર અને પછી બાસરા થયું હોવાનું કહેવાય છે. આ રીતે ગોદાવરીકાંઠે સરસ્વતી, લક્ષ્મી અને કાળીની આરાધનાનું સ્થાન બન્યું.

આ પર્વમાં જ્ઞાન, સંગીત અને કલાની દેવી તરીકે સરસ્વતીમાતાની આરાધના થાય છે. ભણતરની શરૂઆત અને વસંતનું સ્વાગત તેની સાથે જોડાયેલાં છે.

પરિવાર અને મંદિરની પરંપરા પ્રમાણે સરસ્વતીમાતાની પૂજા થાય છે. વિદ્યાર્થીઓ પુસ્તકો અને લખવાની વસ્તુઓ પૂજામાં મૂકે છે. કેટલાક પરિવારો નાનાં બાળકોને પહેલો અક્ષર લખાવીને ભણતરની શરૂઆત કરાવે છે. ઘણી જગ્યાએ પીળાં કપડાં પહેરાય છે. બાસરામાં વસંત પંચમીએ પરિવારો માતાજીનાં દર્શન કરવા અને બાળકોને પહેલો અક્ષર લખાવવા આવે છે. પૂજાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ અને પોતાની પરંપરા પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.

પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશામાં આ પર્વ સરસ્વતી પૂજા તરીકે પણ ઉજવાય છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં બાળકોને પહેલો અક્ષર લખાવવાની રીતને હાથે ખડી કહે છે. તેલંગાણાના બાસરામાં સરસ્વતીમાતાની પૂજા અને અક્ષરાભ્યાસનું ખાસ મહત્ત્વ છે. સ્વામિનારાયણ પરંપરામાં આ દિવસે શિક્ષાપત્રી યાદ કરવામાં આવે છે. બીએપીએસમાં શાસ્ત્રીજી મહારાજની જન્મજયંતી પણ ઉજવાય છે.