વટ સાવિત્રી 2039

વટ સાવિત્રીના વ્રતમાં સાવિત્રી અને સત્યવાનની કથા સાંભળવામાં આવે છે અને પતિના લાંબા આયુષ્ય તથા પરિવારના સુખ માટે પ્રાર્થના થાય છે. વડની પૂજા આ વ્રતનો જાણીતો રિવાજ છે. અમાસે થતું વટ સાવિત્રી વ્રત અને જેઠ સુદ પૂનમે થતી વટ પૂર્ણિમા એક જ કથા સાથે જોડાયેલાં છે, પણ તેમની તિથિ જુદી છે.

પાંડવો વનમાં રહેતા હતા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે ઋષિ માર્કંડેયને દ્રૌપદીનાં દુઃખ વિશે વાત કરી. પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યાનો જેટલો શોક હતો, તેના કરતાં દ્રૌપદીએ સહન કરેલા અપમાન અને સંકટની તેમને વધુ ચિંતા હતી. તેમણે પૂછ્યું કે દ્રૌપદી જેવી હિંમત અને નિષ્ઠા ધરાવતી બીજી કોઈ સ્ત્રીની કથા તેમણે સાંભળી છે? ત્યારે માર્કંડેયે સાવિત્રીની કથા કહેવાનું શરૂ કર્યું.

મદ્ર દેશના રાજા અશ્વપતિ પ્રજાનું ભલું ઇચ્છતા, સાચું બોલતા અને પોતાનું વચન પાળતા હતા. પરંતુ તેમને સંતાન નહોતું. સંતાનની ઇચ્છાથી તેમણે સંયમ રાખીને દેવી સાવિત્રીની ઉપાસના શરૂ કરી. તેઓ દરરોજ અગ્નિમાં દસ હજાર આહુતિ આપતા અને દેવીના મંત્રો જપતા. આ રીતે અઢાર વર્ષ વીત્યાં. અંતે દેવી સાવિત્રી અગ્નિમાંથી પ્રગટ થયાં અને તેમને વરદાન માગવા કહ્યું.

અશ્વપતિએ પોતાના વંશને આગળ વધારનાર સંતાન માગ્યું. દેવી સાવિત્રીએ જણાવ્યું કે બ્રહ્માની કૃપાથી તેમને ખૂબ તેજસ્વી દીકરીનો જન્મ થશે. રાજાએ એ આશીર્વાદ સ્વીકાર્યો. થોડા સમય પછી તેમની રાણી માલવીએ એક દીકરીને જન્મ આપ્યો. દેવી સાવિત્રીની કૃપાથી તે જન્મી હતી, એટલે તેનું નામ પણ સાવિત્રી રાખવામાં આવ્યું.

સાવિત્રી મોટી થઈ. તે સુંદર અને તેજસ્વી હતી; તેનું વ્યક્તિત્વ જોઈને લોકો સંકોચ અનુભવતા અને કોઈ તેની સાથે લગ્નની વાત આગળ કરતું નહોતું. એક દિવસે પૂજા કરીને તે પોતાના પિતા પાસે આવી ત્યારે અશ્વપતિએ તેને કહ્યું કે તે પોતાને યોગ્ય જીવનસાથી શોધે. જે યુવક તેને પસંદ પડે, તેના વિશે પિતાને જણાવે. સાવિત્રી પિતાના વૃદ્ધ સલાહકારો સાથે રથમાં નીકળી. તે જુદાં જુદાં વનો, તીર્થો અને ઋષિઓના આશ્રમોમાં ગઈ, વડીલોને મળતી રહી અને દાન પણ આપતી રહી.

સાવિત્રી પાછી આવી ત્યારે અશ્વપતિની પાસે નારદ ઋષિ બેઠા હતા. તેણે બંનેને પ્રણામ કર્યા. પિતાએ પૂછ્યું ત્યારે તેણે પોતાની પસંદગીની વાત કહી. શાલ્વ દેશમાં દ્યુમત્સેન નામના રાજા હતા. તેમની આંખોની દૃષ્ટિ જતી રહી હતી. એ મુશ્કેલીનો લાભ લઈને એક શત્રુએ તેમનું રાજ્ય છીનવી લીધું હતું. દ્યુમત્સેન પોતાની પત્ની અને નાના પુત્રને લઈને વનમાં આવી ગયા હતા. તેમનો એ પુત્ર સત્યવાન હવે આશ્રમમાં મોટો થયો હતો. સાવિત્રીએ તેને પોતાના પતિ તરીકે પસંદ કર્યો હતો.

નારદે સત્યવાનના ગુણોની પ્રશંસા કરી. તે સાચું બોલતો, બહાદુર, સમજદાર, ઉદાર અને માતા-પિતાને સમર્પિત હતો. બાળપણમાં તેને ઘોડા બહુ ગમતા; તે માટીના ઘોડા બનાવતો અને તેમનાં ચિત્રો દોરતો, એટલે તેને ચિત્રાશ્વ પણ કહેતા. અશ્વપતિએ પૂછ્યું કે આટલા સારા ગુણો હોવા છતાં તેમાં કોઈ ખામી હતી? ત્યારે નારદે એક ગંભીર વાત કહી: આજથી એક વર્ષ પૂરું થશે ત્યારે સત્યવાનનું આયુષ્ય પૂરું થશે.

અશ્વપતિને દીકરીના ભવિષ્યની ચિંતા થઈ. તેમણે તેને બીજો વર પસંદ કરવા કહ્યું. પરંતુ સાવિત્રીનો નિર્ણય બદલાયો નહીં. તેણે કહ્યું કે સત્યવાનનું આયુષ્ય ટૂંકું હોય કે લાંબું, તે મનથી તેને પતિ તરીકે સ્વીકારી ચૂકી છે; ફરી પસંદગી નહીં કરે. પહેલાં મનમાં નિર્ણય થાય છે, પછી શબ્દોમાં કહેવાય છે અને પછી કામમાં ઉતરે છે, એમ તેણે પોતાની વાત સ્પષ્ટ કરી. નારદે તેની મક્કમતા જોઈને લગ્ન માટે સંમતિ આપી અને આશીર્વાદ આપ્યા.

અશ્વપતિ સાવિત્રી અને પુરોહિતોને લઈને દ્યુમત્સેનના આશ્રમમાં ગયા. તેમણે સત્યવાન માટે સાવિત્રીનો હાથ માગ્યો. દ્યુમત્સેને કહ્યું કે પોતાનું રાજ્ય નથી અને પરિવાર વનમાં સાદું જીવન જીવે છે; રાજમહેલમાં ઊછરેલી સાવિત્રી આ મુશ્કેલી કેવી રીતે સહન કરશે? અશ્વપતિએ જવાબ આપ્યો કે પોતે અને પોતાની દીકરી સુખદુઃખ આવતાં-જતાં રહે છે તે જાણે છે. તેઓ આ સંબંધનો નિર્ણય કરીને જ આવ્યા છે. દ્યુમત્સેને પણ સ્વીકાર્યું કે પોતે પહેલાં આવો સંબંધ ઇચ્છતા હતા, પણ રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી સંકોચાતા હતા. બંને પરિવારોની સંમતિથી આશ્રમમાં લગ્ન થયાં.

પિતા પાછા ગયા પછી સાવિત્રીએ પોતાનાં ઘરેણાં ઉતારી દીધાં અને વનના જીવનને યોગ્ય સાદાં વસ્ત્રો પહેર્યાં. તે સાસુની સંભાળ લેતી, સસરાનો આદર કરતી અને ઘરના કામમાં મન લગાવતી. સત્યવાન સાથે પ્રેમથી રહેતી અને સૌ સાથે નમ્રતાથી વાત કરતી. આશ્રમનું જીવન ચાલતું રહ્યું, પણ નારદે કહેલી વાત તેના મનમાંથી એક ક્ષણ પણ દૂર થતી નહોતી. તે દિવસો ગણતી રહેતી હતી.

સત્યવાનના આયુષ્યનો છેલ્લો દિવસ નજીક આવ્યો. હવે ચોથા દિવસે એ સમય આવવાનો હતો ત્યારે સાવિત્રીએ ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાતનો ઉપવાસ શરૂ કર્યો. દ્યુમત્સેનને તેની ચિંતા થઈ. તેમણે કહ્યું કે આટલો કઠિન ઉપવાસ સહન કરવો અઘરો છે. સાવિત્રીએ તેમને ચિંતા ન કરવા કહ્યું; તેણે મક્કમ મનથી આ વ્રત લીધું છે અને તે પૂરું કરશે. સસરાએ પણ તેને વ્રત સારી રીતે પૂરું થાય એવા આશીર્વાદ આપ્યા. છેલ્લી રાત તેણે પતિની ચિંતામાં પસાર કરી.

નક્કી કરેલો દિવસ ઊગ્યો. સાવિત્રીએ સવારની પૂજા કરી, અગ્નિમાં આહુતિ આપી અને સાસુ-સસરા તથા આશ્રમના વડીલોને પ્રણામ કર્યા. સૌએ તેને સદા પતિ સાથે રહેવાના આશીર્વાદ આપ્યા. સાસુ-સસરાએ કહ્યું કે વ્રત પૂરું થયું છે, હવે તે ભોજન કરે. સાવિત્રીએ જણાવ્યું કે સૂર્યાસ્ત પછી જ ભોજન કરવાનો તેનો સંકલ્પ છે. તેનું ધ્યાન હજી એ દિવસની ઘડી પર જ હતું.

સત્યવાન કુહાડી લઈને ફળ અને લાકડાં લેવા વનમાં જવા નીકળ્યો. સાવિત્રીએ તેની સાથે જવાની ઇચ્છા જણાવી. સત્યવાને કહ્યું કે તે અગાઉ આવી રીતે વનમાં ગઈ નથી, રસ્તો અઘરો છે અને ઉપવાસથી તેનું શરીર નબળું પડ્યું હશે. સાવિત્રીએ કહ્યું કે તેને થાક લાગતો નથી અને આજે તે તેની સાથે જવા માગે છે. સત્યવાને માતા-પિતાની અનુમતિ લેવા કહ્યું. સાવિત્રીએ તેમને વિનંતી કરી કે લગભગ એક વર્ષથી તે આશ્રમની બહાર ગઈ નથી અને આજે પતિ સાથે ફૂલેલાં વનો જોવા માગે છે. દ્યુમત્સેને કહ્યું કે તેણે આજ સુધી કશું માગ્યું નથી; આજે તેની ઇચ્છા પૂરી થવા દો. ફક્ત સત્યવાનનું કામ અટકે નહીં તેનું ધ્યાન રાખવા કહ્યું.

બંને વનમાં નીકળ્યાં. બહારથી સાવિત્રી હસતી હતી, પણ અંદરથી તેનું મન દુઃખ અને ભયથી ભરેલું હતું. સત્યવાન તેને વનનાં સુંદર દૃશ્યો બતાવતો જતો હતો. સાવિત્રી તેની સાથે ચાલતી અને આવનારી ઘડી વિશે વિચારતી હતી. સત્યવાને ફળો તોડીને થેલી ભરી. પછી તે લાકડાં કાપવા લાગ્યો.

કામ કરતાં સત્યવાનને પરસેવો થયો અને માથું દુખવા લાગ્યું. તે સાવિત્રી પાસે આવીને બોલ્યો કે માથામાં જાણે અણીદાર વસ્તુઓ ભોંકાતી હોય એવું દુખે છે, આખું શરીર અને હૃદય પણ પીડાય છે અને ઊભા રહેવાની શક્તિ નથી. તેને સૂવું હતું. સાવિત્રી તરત જમીન પર બેઠી અને તેનું માથું પોતાના ખોળામાં લીધું. નારદની વાત યાદ કરીને તે એ જ ઘડીનો વિચાર કરતી રહી.

ત્યારે સાવિત્રીને એક તેજસ્વી, ઘેરા રંગના પુરુષ દેખાયા. તેમણે લાલ વસ્ત્રો અને મુગટ પહેર્યાં હતાં, આંખો લાલ હતી અને હાથમાં પાશ હતો. તેઓ સત્યવાનની બાજુમાં ઊભા હતા. સાવિત્રીએ પતિનું માથું ધીમેથી જમીન પર મૂક્યું, ઊભી થઈ અને પૂછ્યું કે તેઓ કોણ છે અને શા માટે આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે તેઓ યમ છે; સત્યવાનનું આયુષ્ય પૂરું થયું છે અને હવે તેના પ્રાણ લઈ જશે.

સાવિત્રીએ પૂછ્યું કે પ્રાણ લેવા તો યમના દૂતો આવે છે, આજે તેઓ પોતે કેમ આવ્યા? યમરાજે જણાવ્યું કે સત્યવાન એવો ગુણવાન છે કે તેને લેવા માટે પોતે આવ્યા છે. પછી તેમણે સત્યવાનના શરીરમાંથી અંગૂઠા જેટલું જીવરૂપ બહાર કાઢ્યું અને પાશમાં બાંધી લીધું. શરીરનો શ્વાસ અને ચેતના બંધ થઈ ગયાં. યમરાજ તેના પ્રાણ લઈને દક્ષિણ દિશામાં ચાલવા લાગ્યા. સાવિત્રી પણ તેમની પાછળ ચાલી.

યમરાજે તેને પાછી જઈને પતિના અંતિમ સંસ્કાર કરવા કહ્યું. સાવિત્રીએ જવાબ આપ્યો કે તેના પતિને જ્યાં લઈ જવામાં આવે, ત્યાં તે પણ જશે. પોતાના વ્રત, વડીલો પ્રત્યેના આદર અને પતિ પ્રત્યેના પ્રેમના બળથી તે આગળ ચાલી રહી છે. તેણે એ પણ કહ્યું કે જાણકારો સાત પગલાં સાથે ચાલવાથી મિત્રતા થાય છે એવું કહે છે; એ મિત્રતાના ભાવથી તે તેમની સાથે થોડી વાત કરવા માગે છે. તેણે સમજાવ્યું કે મનનો સંયમ અને સાચું આચરણ ન હોય તો માત્ર જીવનની જુદી જુદી અવસ્થાઓમાં પ્રવેશ કરવાથી ધર્મ મળતો નથી. પોતાનું કર્તવ્ય સારી રીતે નિભાવવામાં જ ધર્મનું મહત્ત્વ છે.

તેની સમજભરી અને નમ્ર વાતથી યમરાજ પ્રસન્ન થયા. તેમણે સત્યવાનના જીવન સિવાય બીજું વરદાન માગવા કહ્યું. સાવિત્રીએ પોતાના સસરાની વાત કરી. દ્યુમત્સેન રાજ્ય અને આંખોની દૃષ્ટિ ગુમાવીને વનમાં રહેતા હતા. તેમની આંખો ફરી જોઈ શકે અને તેમનું શરીર સૂર્ય કે અગ્નિની જેમ બળવાન બને એવું તેણે માગ્યું. યમરાજે પહેલું વરદાન આપ્યું અને હવે પાછી જવા કહ્યું, કારણ કે તે લાંબું ચાલી હતી.

સાવિત્રીએ કહ્યું કે પતિની પાસે હોય ત્યારે તેને થાક કે અંતરની ખબર પડતી નથી. તેણે સારા લોકોના સંગનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું: તેમની સાથે એક વાર મળવું પણ સારું છે, મિત્રતા તો વધુ સારી; સારા લોકો સાથેનો સંબંધ ક્યારેય નિષ્ફળ જતો નથી. યમરાજ ફરી પ્રસન્ન થયા અને સત્યવાનના જીવન સિવાય બીજું વરદાન માગવા કહ્યું. સાવિત્રીએ માગ્યું કે દ્યુમત્સેનને તેમનું રાજ્ય પાછું મળે અને તેઓ ક્યારેય પોતાના ધર્મ તથા જવાબદારીથી દૂર ન જાય. યમરાજે આ બીજું વરદાન પણ આપ્યું.

સાવિત્રી હજી તેમની સાથે ચાલતી રહી. તેણે કહ્યું કે યમરાજ પોતાના મનથી નહીં, નિયમ પ્રમાણે જીવોને સંયમમાં રાખે છે અને તેમના પ્રાણ લે છે. પછી તેણે સૌ પ્રત્યેની દયા વિશે વાત કરી. મન, વાણી કે કામથી કોઈને નુકસાન ન પહોંચાડવું, પ્રેમ રાખવો અને મદદ કરવી એ સારા માણસોનો ધર્મ છે. કોઈ શત્રુ પણ શરણ માગે તો સારા લોકો તેની પર દયા કરે છે. આ વાતો યમરાજને તરસ્યાને પાણી મળે એવી પ્રિય લાગી. તેમણે ત્રીજું વરદાન આપવાની તૈયારી બતાવી. સાવિત્રીએ પોતાના પિતા અશ્વપતિને વંશ આગળ વધારનાર સો પુત્રો મળે એવું માગ્યું. યમરાજે એ વરદાન પણ આપ્યું.

યમરાજે ફરી તેને પાછી જવા કહ્યું. સાવિત્રીએ કહ્યું કે પતિની પાસે હોવાથી તેને ચાલેલા રસ્તાની લંબાઈનો વિચાર આવતો નથી. તેણે યમરાજને વિવસ્વાનના પુત્ર અને સૌને સમાન ન્યાય આપનારા ધર્મરાજ તરીકે સંબોધ્યા. પછી કહ્યું કે સારા લોકો પર જેટલો વિશ્વાસ બેસે છે, એટલો ક્યારેક પોતાના પર પણ નથી બેસતો. તેમનો સારો સ્વભાવ જ બીજાઓમાં ભરોસો જગાવે છે. યમરાજ તેની વાતોથી વધુ પ્રસન્ન થયા અને સત્યવાનના જીવન સિવાય ચોથું વરદાન માગવા કહ્યું.

આ વખતે સાવિત્રીએ માગ્યું કે તેને અને સત્યવાનને બળવાન અને બહાદુર એવા સો પુત્રો થાય, જે તેમનો વંશ આગળ વધારે. યમરાજે આ વરદાન પણ સ્વીકાર્યું. તેમણે કહ્યું કે તેને આવા પુત્રો થશે; હવે તે પાછી ફરે, કારણ કે ઘણી દૂર આવી ગઈ છે. પરંતુ સાવિત્રીનો સંવાદ હજી પૂરો થયો નહોતો.

સાવિત્રીએ ફરી સારા લોકોના આચરણની વાત કરી. તેમના સત્યથી સૂર્ય આકાશમાં આગળ વધે છે અને તેમના તપથી ધરતી ટકી રહે છે, એવો ભાવ તેણે વ્યક્ત કર્યો. ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય પણ આવા લોકોના સારા આચરણ પર આધાર રાખે છે, એમ તેણે કહ્યું. તેઓ સામે કોઈ લાભની આશા રાખ્યા વગર બીજાનું ભલું કરે છે. સારા માણસ પાસે કરેલો ઉપકાર વ્યર્થ જતો નથી. તેમની સાથે રહેતાં ભય રહેતો નથી અને તેઓ બીજાના રક્ષક બને છે. યમરાજે કહ્યું કે તે જેટલી આવી અર્થસભર, મીઠી અને ધર્મની વાત કરે છે, તેટલો તેના માટે આદર વધે છે. આ વખતે તેમણે સત્યવાનના જીવનને બાકાત રાખ્યા વગર તેને ઉત્તમ વરદાન માગવા કહ્યું.

ત્યારે સાવિત્રીએ પોતાની વાત સ્પષ્ટ કરી: તેમને આપેલું સો પુત્રોનું વરદાન પતિ સાથેના મિલન વગર પૂરું થઈ શકે નહીં. તે સત્યવાન વગર સુખ, સમૃદ્ધિ કે સ્વર્ગ પણ ઇચ્છતી નથી. યમરાજે જ તેને સંતાનનું વચન આપ્યું છે, તેથી તેમનું વચન સાચું થાય તે માટે સત્યવાનને જીવતો કરવો જોઈએ. આ રીતે તેણે પાંચમા વરદાનમાં પતિનું જીવન પાછું માગ્યું.

યમરાજે પાશ ખોલી દીધો. તેમણે કહ્યું કે સત્યવાન હવે મુક્ત છે અને રોગ વગર સાવિત્રી પાસે પાછો જશે. તે સાવિત્રી સાથે ચારસો વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવશે, યજ્ઞ કરશે અને નામના મેળવશે. બંનેને સો પુત્રો થશે. અશ્વપતિને પણ રાણી માલવીથી સો પુત્રો થશે અને તેઓ માલવ તરીકે જાણીતા બનશે. આ આશીર્વાદ આપીને યમરાજ પોતાના સ્થાન તરફ ગયા.

સાવિત્રી તરત સત્યવાનનું શરીર પડ્યું હતું ત્યાં પાછી આવી. તેણે ફરી તેનું માથું ખોળામાં લીધું. સત્યવાનને ભાન આવ્યું. જાણે લાંબા પ્રવાસ પછી ઘરે પાછો આવ્યો હોય તેમ તે પ્રેમથી સાવિત્રીને જોતો રહ્યો. તેણે કહ્યું કે પોતે ઘણું સૂઈ ગયો છે; સાવિત્રીએ તેને જગાડ્યો કેમ નહીં? તેને ખેંચીને લઈ જતા ઘેરા રંગના પુરુષ ક્યાં ગયા? સાવિત્રીએ કહ્યું કે તે ઘણો સમય તેના ખોળામાં સૂતો હતો અને યમરાજ હવે જતા રહ્યા છે. રાત ઘણી થઈ ગઈ છે, શક્તિ હોય તો ઊભો થાય.

સત્યવાનને ફળ તોડવા આવ્યાનું, લાકડાં કાપતાં માથું દુખ્યાનું અને પછી ખોળામાં સૂઈ ગયાનું યાદ હતું. તેણે પૂછ્યું કે અંધકારમાં દેખાયેલા તેજસ્વી પુરુષનું દૃશ્ય સ્વપ્ન હતું કે સાચું. સાવિત્રીએ બધું પછી કહેવાનું જણાવ્યું અને માતા-પિતા પાસે પાછાં જવાનું કહ્યું. રાતના પ્રાણીઓના અવાજો સંભળાતા હતા. અંધારામાં રસ્તો શોધવો અઘરો લાગતાં સાવિત્રીએ નજીકના સૂકા ઝાડમાં બળતા અગ્નિમાંથી આગ લાવી આજુબાજુ લાકડાં સળગાવવાની અને જરૂર હોય તો ત્યાં રાત રોકાવાની વાત કરી.

પરંતુ સત્યવાને કહ્યું કે હવે માથાનો દુખાવો જતો રહ્યો છે અને શરીર સારું લાગે છે. માતા-પિતા તેની રાહ જોતાં ચિંતા કરતા હશે. તે ક્યારેય આટલો મોડો પાછો આવ્યો નહોતો. વૃદ્ધ માતા-પિતા માટે પોતે જ આધાર હતો; તેઓ તેને ન જોઈને કેટલા દુઃખી થયા હશે એ વિચારે તે રડવા લાગ્યો. સાવિત્રીએ તેનાં આંસુ લૂછ્યાં અને પોતાના વ્રત, દાન, પૂજા અને સાચી વાણીના બળથી સાસુ-સસરા તથા પતિનું કલ્યાણ થાય એવી પ્રાર્થના કરી.

સાવિત્રી ઊભી થઈ, પોતાના વાળ બાંધ્યા અને સત્યવાનને ઊઠવામાં મદદ કરી. ફળોની થેલી ઝાડની ડાળી પર લટકાવી દીધી અને તેની કુહાડી પોતે ઉપાડી. તેણે સત્યવાનનો ડાબો હાથ પોતાના ખભે મૂક્યો અને બીજા હાથથી ટેકો આપ્યો. ઝાડોની વચ્ચે આવતી ચાંદનીમાં સત્યવાનને ઓળખીતી કેડી દેખાવા લાગી. તેણે કહ્યું કે તેઓ સવારની એ જ કેડી પર આવી ગયાં છે. પલાશનાં ઝાડ પાસે રસ્તો બે ભાગે પડે ત્યારે ઉત્તર તરફની કેડી લેવાની છે. હવે તેનું બળ પણ પાછું આવી રહ્યું હતું. બંને આશ્રમ તરફ ચાલ્યાં.

આ બાજુ દ્યુમત્સેનની દૃષ્ટિ પાછી આવી ગઈ હતી. તેમને આસપાસનું બધું દેખાવા લાગ્યું. પરંતુ પુત્ર અને પુત્રવધૂ પાછાં ન આવતાં તેમની અને પત્ની શૈબ્યાની ચિંતા વધી ગઈ. તેઓ બંને નજીકના આશ્રમો, નદીકાંઠા અને વનમાં સત્યવાનને શોધવા નીકળ્યાં. કોઈ અવાજ થાય તો સત્યવાન અને સાવિત્રી આવી રહ્યાં હશે એમ આશા રાખતાં. ધસારો કરતાં તેમના પગમાં કાંટા અને ઘાસની અણીઓ વાગી, ઘા પડ્યા અને લોહી નીકળ્યું. આશ્રમના ઋષિઓ તેમને સમજાવીને પાછાં લાવ્યા.

ઋષિઓએ દંપતીને ધીરજ આપી. સુવર્ચસે કહ્યું કે સાવિત્રીના તપ, સંયમ અને આચરણને જોતાં સત્યવાન જીવતો હશે. ગૌતમ અને બીજા ઋષિઓએ પણ એવી જ આશા વ્યક્ત કરી. કોઈએ દ્યુમત્સેનની દૃષ્ટિ પાછી આવવાને સારા સંકેત તરીકે જોયું, તો કોઈએ સાવિત્રીનાં વ્રત અને ગુણો પર ભરોસો રાખ્યો. આ વાતોથી દ્યુમત્સેનને થોડો ધીરજ આવ્યો, છતાં તેમની નજર પુત્રના આગમન પર જ હતી.

એ જ રાતે સાવિત્રી અને સત્યવાન આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યાં. માતા-પિતાની ચિંતા દૂર થઈ ગઈ. ઋષિઓએ દ્યુમત્સેનને અભિનંદન આપ્યાં: દૃષ્ટિ પાછી મળી, પુત્ર મળ્યો અને પુત્રવધૂને જોઈ શક્યા. અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવ્યો અને સૌ તેની પાસે બેઠાં. ઋષિઓએ સત્યવાનને મોડા આવવાનું કારણ પૂછ્યું. તેણે માથું દુખ્યા પછી લાંબો સમય સૂઈ ગયાની વાત કહી; તેનાથી વધુ તેને કશું યાદ નહોતું.

ગૌતમે સાવિત્રીને આખી વાત કહેવા કહ્યું, કારણ કે દ્યુમત્સેનની દૃષ્ટિ અચાનક પાછી આવવાનું કારણ પણ હજી કોઈ જાણતું નહોતું. સાવિત્રીએ જણાવ્યું કે નારદે સત્યવાનના મૃત્યુનો જે દિવસ કહ્યો હતો તે આજનો જ હતો. તેણે વ્રત શા માટે કર્યું, પતિ સાથે શા માટે ગઈ, યમરાજ પાછળ કેવી રીતે ચાલી અને કયાં પાંચ વરદાન મળ્યાં તે બધું કહ્યું. ઋષિઓએ તેની પ્રશંસા કરી કે તેણે સંકટમાં ડૂબેલા પરિવારને બહાર કાઢ્યો છે. પછી સૌ શાંતિથી પોતપોતાના સ્થાને ગયાં.

બીજે દિવસે સવાર થઈ ત્યારે શાલ્વ દેશના લોકો આશ્રમમાં આવ્યા. તેમણે સમાચાર આપ્યા કે દ્યુમત્સેનનું રાજ્ય છીનવનાર શત્રુને તેના જ મંત્રીએ મારી નાખ્યો છે. તેના સાથીઓનો પણ અંત આવ્યો છે અને સૈન્ય ભાગી ગયું છે. પ્રજાએ નક્કી કર્યું છે કે દ્યુમત્સેન જોઈ શકતા હોય કે નહીં, તેમને જ ફરી રાજા બનાવવાના. લોકો તેમને લેવા રથ અને સૈન્ય સાથે આવ્યા હતા. દ્યુમત્સેનને સારી દૃષ્ટિ અને તંદુરસ્તી સાથે જોઈને તેમને આનંદ અને આશ્ચર્ય થયું.

દ્યુમત્સેન આશ્રમના ઋષિઓનો આદર કરીને પોતાના રાજ્યમાં પાછા ગયા. શૈબ્યા, સાવિત્રી અને સત્યવાન પણ સાથે ગયાં. દ્યુમત્સેન ફરી રાજસિંહાસન પર બેઠા અને સત્યવાન યુવરાજ બન્યો. સમય જતાં સાવિત્રીને સો પુત્રો થયા. તેના પિતા અશ્વપતિને રાણી માલવીથી સો પુત્રો થયા; આ રીતે સાવિત્રીને સો ભાઈઓ પણ મળ્યા. યમરાજે આપેલાં વરદાનો એક પછી એક પૂરાં થયાં.

માર્કંડેયે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે સાવિત્રીએ પોતાની સાથે બંને પરિવારોને દુઃખમાંથી સુખ તરફ પહોંચાડ્યાં. દ્રૌપદી પણ પોતાના સારા ગુણો અને નિષ્ઠાથી પાંડવોને સંકટમાંથી બહાર લાવવામાં મદદ કરશે, એવી તેમણે હિંમત આપી. આ કથા સાંભળીને યુધિષ્ઠિરનું મન હળવું થયું અને તેઓ ફરી ધીરજથી વનમાં રહેવા લાગ્યા.

સાવિત્રીની કથામાં પ્રેમ અને નિષ્ઠાની સાથે તેની પોતાની પસંદગી, હિંમત, ધીરજ અને સમજભરી વાતચીતનું મહત્ત્વ છે. યમરાજ સામે તે ફક્ત પોતાના માટે નહીં, સાસુ-સસરા અને માતા-પિતાના ભલા માટે પણ વરદાન માગે છે. જીવ પ્રત્યે દયા, સારા લોકો પરનો ભરોસો અને લાભની આશા વગર બીજાનું ભલું કરવું એ વાતો તેના સંવાદમાં આવે છે. વ્રત પાળતા પરિવારો આ કથા સાથે દાંપત્યજીવન અને પરિવારની સુખાકારી માટે પ્રાર્થના જોડે છે.

વ્રત કરનારી સ્ત્રીઓ સ્નાન કરીને પોતાની પરંપરા મુજબ પૂજા કરે છે. વડના ઝાડની પાસે જઈ ફૂલ, હળદર, કંકુ કે નારિયેળ ધરાવવાની, થડ ફરતે સૂતર વીંટવાની અને પ્રદક્ષિણા કરવાની રીત ઘણી જગ્યાએ પ્રચલિત છે. સાવિત્રી-સત્યવાનની કથા વાંચવામાં કે સાંભળવામાં આવે છે અને પતિ તથા પરિવારના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના થાય છે. પ્રદક્ષિણાની સંખ્યા અને પૂજાની સામગ્રી ઘર તથા સ્થાનિક રીત પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે.

કેટલાક પરિવારો એક દિવસનું વ્રત રાખે છે અને કેટલીક પરંપરામાં ત્રણ દિવસનો સંકલ્પ હોય છે. ઉપવાસ અને પારણું પોતાની તબિયત તથા પરિવારની રીત પ્રમાણે થાય છે. અમાસની પરંપરા પાળતા લોકો પોતાનું સ્થાનિક પંચાંગ જુએ છે; વટ પૂર્ણિમા પાળતા પરિવારો જેઠ સુદ પૂનમની પોતાની પરંપરા અનુસરે છે.

ઉત્તર ભારતની ઘણી પરંપરામાં વટ સાવિત્રી જેઠની અમાસે થાય છે. આ ઉત્તર ભારતીય પૂર્ણિમાંત પંચાંગનું મહિનાનું નામ છે; અમાન્ત કે ગુજરાતી પંચાંગમાં એ જ અમાસ વૈશાખ વદ અમાસ તરીકે ઓળખાય છે. બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા પ્રદેશોમાં આ અમાસની પરંપરા પ્રચલિત છે. ઓડિશામાં પણ સાવિત્રી અમાસ કે સાબિત્રી બ્રત તરીકે ઉજવણી થાય છે.

મહારાષ્ટ્રમાં વટ પૂર્ણિમા જેઠ સુદ પૂનમે ઉજવાય છે. ગુજરાત અને ગોવાના ઘણા પરિવારોમાં પણ પૂનમની આ પરંપરા છે. ગુજરાતમાં પણ પરિવારની રીત પ્રમાણે ઉજવણીની તિથિ બદલાય છે. પોતાના પરિવારની પરંપરા અમાસની છે કે પૂનમની, તે પ્રમાણે સ્થાનિક પંચાંગ જોવામાં આવે છે. બંનેમાં સાવિત્રી-સત્યવાનની કથા એક જ હોઈ શકે છે, પણ અમાસ અને પૂનમ જુદી તિથિઓ છે.