બછ બારસ 1985

શ્રાવણ વદ બારસની બછ બારસ—ગાય અને વાછરડાનું સન્માન.

શ્રાવણ વદ બારસે બછ બારસનું વ્રત પળાય છે; ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં આ જ પક્ષ ભાદરવા કૃષ્ણ કહેવાય છે. ગાય અને વાછરડાના સન્માન તથા બાળકોના કલ્યાણ માટેની આ પરંપરા સાથે વિવિધ લોકકથાઓ જોડાયેલી છે. રાજસ્થાનની એક પ્રચલિત કથામાં એક શેઠના પરિવારનું તળાવ પાણીથી ભરાતું નહોતું. કેટલાક કઠોર પાઠમાં પાણી મેળવવાના નામે બલિદાનની ભયાનક વાત આવે છે અને પછી દુઃખ, પસ્તાવો તથા પરિવારના પુનર્મિલનનું વર્ણન થાય છે. બીજી કથામાં વાછરડાને ગેરસમજથી નુકસાન થવાનો પ્રસંગ છે. આ કથાઓની વિગતો ઘણી જુદી હોવાથી તેમને ઐતિહાસિક સત્ય કે અનુસરવાની વિધિ તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી.

આ દિવસે ગાય અને વાછરડાની સાથે પૂજા થાય છે, કારણ કે તેમનો સંબંધ માતૃત્વ, પોષણ અને સંભાળ સાથે છે. પરિવારો તેમને યોગ્ય ચારો અર્પણ કરે છે અથવા પ્રતીકાત્મક પ્રતિમાની પૂજા કરે છે. કેટલીક પરંપરામાં વાછરડાનો હિસ્સો માનતાં ગાયના દૂધની વસ્તુઓ ટાળાય છે; કેટલાક ઘરોમાં ઘઉં કે છરીથી સમારેલા ખોરાકનો પણ ત્યાગ થાય છે. બાજરી, કઠોળ અને હાથથી તૈયાર કરેલી વાનગીઓ ખવાય છે. નિયમો પરિવારે બદલાય છે; પ્રાણીનું કલ્યાણ સૌથી મહત્વનું છે.

આ શ્રાવણની બછ બારસને દિવાળી પહેલાંની ગોવત્સ દ્વાદશી કે વાઘ/વસુ બારસ સાથે ભેળવવી નહીં. ગાય-વાછરડાનું સમાન પ્રતીક હોવા છતાં તિથિ અને પરંપરા અલગ છે. સ્થાનિક બારસની ગણતરી પણ તપાસવી જરૂરી છે.

બછ બારસ ગાય-વાછરડાનું સન્માન અને બાળકોના કલ્યાણ માટેનું શ્રાવણ વદ બારસનું વ્રત છે; તે દિવાળી પહેલાંની વાઘ બારસથી અલગ છે.

ગાય-વાછરડાની અથવા પ્રતીકાત્મક પ્રતિમાની પૂજા કરીને બાળકો માટે પ્રાર્થના થાય છે. ખોરાકના નિયમો પરિવારમાં જુદા હોઈ શકે છે.

આ દિવસે ખાવાનું છોડાતું નથી, પણ ઘઉં અને છરીથી સમારેલું કંઈ ખવાતું નથી. બાજરી કે જુવારનો રોટલો અને હાથથી તોડેલું શાક ખવાય છે.

શ્રાવણ વદ બછ બારસ અને આસો વદ દિવાળી પહેલાંની વાઘ બારસ જુદી તારીખ અને પરંપરા છે.