દેવ દિવાળી 2005

કારતક પૂનમે વારાણસીના ગંગાઘાટની દેવ દીપાવલી.

કારતક સુદ પૂનમે વારાણસીના ગંગાઘાટ પર દેવ દિવાળી અથવા દેવ દીપાવલી ઉજવાય છે. શૈવ પરંપરાની કથામાં ત્રિપુર નામનાં ત્રણ અસુરનગરોના શાસકોને વિશેષ રક્ષણ મળ્યું હતું. ત્રણેય ફરતાં નગરો એક સીધી રેખામાં આવે ત્યારે જ તેમનો નાશ શક્ય હતો. તેમના અત્યાચારથી દેવોએ શિવજીની પ્રાર્થના કરી. ધાર્મિક કથા પ્રમાણે શિવજીએ દિવ્ય ધનુષથી એક જ બાણ છોડીને તે ત્રણ નગરોનો સંહાર કર્યો અને ત્રિપુરારી તરીકે ઓળખાયા. આ વિજયને અહંકાર અને અન્યાયના અંતનો સંદેશ માનવામાં આવે છે. દેવોએ દીવા પ્રગટાવી આનંદ વ્યક્ત કર્યો એવી લોકભક્તિની માન્યતા સાથે દેવ દિવાળીનું નામ જોડાય છે.

વારાણસીમાં સાંજનો આ પ્રકાશોત્સવ વિશેષ ભવ્ય બને છે. ભક્તો ગંગાસ્નાન કરે છે, મંદિરોમાં દર્શન કરે છે, પિતૃસ્મરણ અને દીપદાન કરે છે. અંધારું થતાં ગંગાઘાટ દીવડાઓથી ઝગમગી ઊઠે છે અને ગંગા આરતી થાય છે. કેટલીક સ્થાનિક પરંપરાઓમાં દેવો આ રાતે ગંગામાં સ્નાન કરવા આવે છે એવી માન્યતા પણ છે; તે શ્રદ્ધાની વાત છે, સાબિત ઐતિહાસિક ઘટના નહીં.

દેવ દીપાવલી કારતક પૂનમની છે અને કારતક અમાસની દિવાળીથી અલગ છે. મુખ્ય દીપદાન માટે પૂર્ણિમા તિથિ દરમિયાન સ્થાનિક પ્રદોષકાળ જોવો પડે છે. ભારતમાં આ જ પૂનમે થતી અન્ય તીર્થયાત્રા અને મેળાની રીતોને વારાણસીની દેવ દિવાળી સાથે એકસરખી ન ગણવી.

દેવ દિવાળી શિવજીના ત્રિપુરારી વિજય, ગંગાભક્તિ અને પૂનમની સાંજના દીપદાનનો ઉત્સવ છે.

ગંગાસ્નાન, સાંજે દીપદાન, આરતી અને પૂજા થાય છે. પ્રદોષકાળ સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ જોવો.

મુખ્યત્વે વારાણસીમાં ઉજવાય છે; કારતક અમાસની દિવાળીથી અલગ છે.