દેવશયની એકાદશી 2002

અષાઢ સુદ અગિયારસને દેવશયની કે અષાઢી એકાદશી કહે છે. આ દિવસથી ભગવાન વિષ્ણુની યોગનિદ્રા અને ચાતુર્માસનો આરંભ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે કહેવાતી એક પ્રચલિત વ્રતકથા રાજા માંધાતાની છે.

સૂર્યવંશમાં માંધાતા નામના રાજા થઈ ગયા. તેઓ સત્યને વળગી રહેતા અને પ્રજાનું પોતાના પરિવારની જેમ ધ્યાન રાખતા. તેમના રાજ્યમાં લોકો સુખેથી રહેતા. પણ એક સમય એવો આવ્યો કે સતત ત્રણ વર્ષ વરસાદ પડ્યો નહીં. ખેતરોમાં અનાજ ઊગતું બંધ થયું અને રાજ્યમાં દુષ્કાળ પડ્યો. ખાવા માટે અનાજ મેળવવું મુશ્કેલ બન્યું. લોકોની રોજિંદી જિંદગી સાથે યજ્ઞ અને બીજી ધાર્મિક વિધિઓ પણ અટકવા લાગી.

દુઃખી પ્રજા રાજા પાસે આવી. લોકોએ પોતાની મુશ્કેલી જણાવી અને આ સંકટમાંથી બહાર કાઢવા વિનંતી કરી. માંધાતાને તેમની વાત સાંભળીને ચિંતા થઈ. રાજા તરીકે પોતાનાથી કોઈ ભૂલ થઈ હશે કે કેમ, એ વિશે તેમણે વિચાર કર્યો. પોતે જાણીને કોઈ અન્યાય કર્યો હોય એવું તેમને યાદ આવતું નહોતું. છતાં પ્રજાનું દુઃખ દૂર કરવાની જવાબદારી તેમણે સ્વીકારી અને ઉપાય શોધવા નીકળવાનું નક્કી કર્યું.

રાજા પોતાના સાથીઓ સાથે વનમાં ગયા. તેઓ જુદા જુદા ઋષિઓના આશ્રમમાં માર્ગદર્શન માગતા આગળ વધતા રહ્યા. છેવટે તેઓ ઋષિ અંગિરાના આશ્રમમાં પહોંચ્યા. ઋષિને જોઈને રાજા ઘોડા પરથી ઊતર્યા અને તેમને પ્રણામ કર્યા. અંગિરાએ રાજાના અને રાજ્યના ખબરઅંતર પૂછ્યા. પછી માંધાતાએ ત્રણ વર્ષથી વરસાદ ન પડવાની અને પ્રજા ભૂખે પડવાની આખી વાત જણાવી. તેમણે પૂછ્યું કે આ મુશ્કેલી દૂર કરવા શું કરવું.

આ જૂની કથામાં અંગિરા તે સમયની વર્ણવ્યવસ્થાની માન્યતા પ્રમાણે જવાબ આપે છે. તેઓ કહે છે કે રાજ્યમાં શૂદ્ર વર્ણનો એક માણસ તપ કરી રહ્યો છે, જ્યારે તેમના કહેવા પ્રમાણે એવો અધિકાર બ્રાહ્મણોનો છે. તેઓ દુષ્કાળનું કારણ એ તપને ગણાવે છે અને રાજાને એ માણસને મારી નાખવાનું કહે છે.

માંધાતાએ આ વાત માની નહીં. તેમણે કહ્યું, “તપમાં લીન એવા નિર્દોષ માણસને હું કેવી રીતે મારી નાખું? કૃપા કરીને બીજો કોઈ ઉપાય બતાવો.” રાજા પ્રજાની મુશ્કેલી દૂર કરવા માગતા હતા, પણ એ માટે એક નિર્દોષ માણસનો જીવ લેવા તૈયાર નહોતા. ત્યારે અંગિરાએ તેમને અષાઢ સુદ એકાદશીનું વ્રત કરવાનું કહ્યું. રાજા પોતાના પરિવાર અને પ્રજા સાથે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરીને આ વ્રત કરે તો રાજ્યનું સંકટ દૂર થશે, એવું તેમણે જણાવ્યું.

માંધાતા ઋષિને પ્રણામ કરીને રાજ્યમાં પાછા આવ્યા. તેમણે લોકોને વ્રત વિશે જણાવ્યું. એકાદશી આવી ત્યારે રાજા, તેમનો પરિવાર અને જુદા જુદા વર્ણના લોકોએ સાથે મળીને વ્રત કર્યું. કથા કહે છે કે એ પછી રાજ્યમાં વરસાદ પડ્યો. ખેતરોમાં ફરી પાક ઊગ્યો અને અનાજની અછત દૂર થઈ. પ્રજાને રાહત મળી અને રાજ્યમાં ફરી સુખ આવ્યું.

દેવશયની એકાદશીથી પૂજા, અભ્યાસ, દાન અને સંયમ માટેના ચાતુર્માસનો સમય શરૂ થાય છે. માંધાતાની વ્રતકથામાં પ્રજાની કાળજી રાખતો રાજા અને નિર્દોષ માણસને મારવાની વાતનો તેનો ઇનકાર ખાસ સ્થાન ધરાવે છે.

આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા, ભજન, પાઠ અને દાન કરવામાં આવે છે. મંદિરોમાં ભગવાનના શયનનો ઉત્સવ થાય છે. માન્યતા પ્રમાણે વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગ પર યોગનિદ્રામાં જાય છે અને કારતક સુદ એકાદશીએ જાગે છે. આ વચ્ચેના સમયને ચાતુર્માસ કહે છે.

ઘણા ભક્તો આ દિવસથી રોજ પાઠ કરવો, સેવા કરવી કે પોતાની પસંદનો કોઈ સંયમ પાળવો એવો નિયમ લે છે. આ નિયમો પરિવાર અને સંપ્રદાય પ્રમાણે બદલાય છે.

એકાદશીનું વ્રત પોતાની તબિયત અને પરિવારની રીત પ્રમાણે રાખવામાં આવે છે. ઘણા લોકો અનાજ અને કઠોળ લેતા નથી અને ફળાહાર કરે છે. બીજા દિવસે બારસે સ્થાનિક પંચાંગમાં આપેલા પારણાના સમયે વ્રત પૂરું કરે છે. ચાતુર્માસનો કોઈ નિયમ લેવો હોય તો તે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે લેવામાં આવે છે.

મહારાષ્ટ્રમાં આ દિવસ અષાઢી એકાદશી તરીકે ખૂબ જાણીતો છે. સંત જ્ઞાનેશ્વર અને સંત તુકારામની પાદુકાઓ સાથેની પાલખીઓ અને વારકરી ભક્તો પંઢરપુર પહોંચે છે. વિઠ્ઠલ-રુક્મિણીનાં દર્શન અને ભજન-કીર્તન આ ઉજવણીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.

ગુજરાત અને બીજા પ્રદેશોમાં વિષ્ણુપૂજા અને ચાતુર્માસના નિયમોનો આરંભ થાય છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ પરંપરામાં વ્રતનો દિવસ ક્યારેક જુદો પડે છે. પોતાના સ્થળનું પંચાંગ અને પોતાની પરંપરા પ્રમાણે તિથિ જોવામાં આવે છે.