ગોવર્ધન પૂજા / અન્નકૂટ 2023

ગોવર્ધન પૂજા દિવાળીના દિવસોમાં થાય છે. આ દિવસે વ્રજના લોકોની એ કથા યાદ કરવામાં આવે છે જેમાં કૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકીને ગામલોકો અને તેમનાં પશુઓને ભારે વરસાદથી બચાવ્યાં હતાં.

એક દિવસ કૃષ્ણે જોયું કે નંદબાબા અને વ્રજના ગોવાળિયાઓ પૂજાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. તેમણે નંદબાબાને પૂછ્યું, “આ બધી તૈયારી કોના માટે છે? આપણે આ પૂજા શા માટે કરીએ છીએ?”

નંદબાબાએ કહ્યું કે આ પૂજા ઇન્દ્ર માટે છે. ઇન્દ્ર વરસાદ આપે છે. વરસાદ પડે એટલે અનાજ ઊગે, ગાયો માટે ઘાસ મળે અને લોકોનું જીવન ચાલે. વ્રજમાં વર્ષોથી આ રીતે ઇન્દ્રની પૂજા થતી હતી.

કૃષ્ણે વ્રજના લોકોને પોતાના રોજના જીવન તરફ ધ્યાન આપવા કહ્યું. તેઓ ગાયો ચરાવતા હતા. ગાયો ગોવર્ધનની આસપાસ ચરતી હતી. પહાડ અને તેની આસપાસની જમીન તેમના કામ આવતી હતી. કૃષ્ણે સૂચવ્યું કે આ વખતે જે સામગ્રી ભેગી કરી છે તેનો ઉપયોગ કરીને ગાયો, બ્રાહ્મણો અને ગોવર્ધનનું પૂજન કરીએ.

નંદબાબા અને ગામના લોકોએ કૃષ્ણની વાત માની. તેમણે જુદી જુદી વાનગીઓ બનાવી, લોકોને જમાડ્યા અને ગાયોને ઘાસ આપ્યું. પછી ગાયોને સજાવીને સૌ ગોવર્ધનની પરિક્રમા કરવા નીકળ્યા. પર્વત આગળ ભોજન ધરાવવામાં આવ્યું. કથા પ્રમાણે કૃષ્ણે ગોવર્ધનનું વિશાળ રૂપ ધારણ કર્યું અને લોકોએ ધરાવેલો ભોગ સ્વીકાર્યો.

ઇન્દ્રને ખબર પડી કે વ્રજમાં આ વખતે તેની પૂજા થઈ નથી. તેને લાગ્યું કે ગામલોકોએ તેનું અપમાન કર્યું છે. ગુસ્સામાં તેણે ભારે વરસાદ વરસાવતાં વાદળોને વ્રજ તરફ મોકલ્યાં.

પવન ફૂંકાયો. વીજળી ચમકી અને કરા પડવા લાગ્યા. વરસાદ એટલો વરસ્યો કે ક્યાં જમીન ઊંચી હતી અને ક્યાં નીચી હતી એ દેખાતું નહોતું. ગાયો ઠંડીથી ધ્રૂજતી હતી અને પોતાના વાછરડાંને શરીરથી ઢાંકતી હતી. ગામલોકો પશુઓને લઈને કૃષ્ણ પાસે આવ્યા. તેમણે કૃષ્ણને કહ્યું કે ઇન્દ્રના વરસાદથી તેમને બચાવો.

કૃષ્ણ સમજી ગયા કે આ વરસાદ ઇન્દ્રે મોકલ્યો છે. તેમણે એક હાથે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી લીધો. પછી ગામલોકોને કહ્યું કે બાળકો, વડીલો અને પશુઓને લઈને પર્વતની નીચે આવી જાઓ. લોકોને ચિંતા હતી કે આટલો મોટો પર્વત નીચે પડી જશે. કૃષ્ણે તેમને ભરોસો આપ્યો અને બધાને અંદર બોલાવ્યા.

જે પર્વતની આસપાસ ગાયો રોજ ચરતી હતી, એ જ પર્વત હવે આખા ગામની છત બની ગયો. બહાર વરસાદ વરસતો રહ્યો. અંદર લોકો પોતાના પશુઓ સાથે સુરક્ષિત રહ્યા. કૃષ્ણે સાત દિવસ સુધી ગોવર્ધન ઊંચો રાખ્યો.

ઇન્દ્રે જોયું કે આટલા વરસાદ પછી પણ વ્રજના લોકોને કંઈ થયું નથી. તેને કૃષ્ણની શક્તિનો ખ્યાલ આવ્યો. તેણે વાદળોને પાછાં બોલાવ્યાં. વરસાદ થંભ્યો અને પાણી ઊતરવા લાગ્યું. કૃષ્ણે સૌને બહાર આવવા કહ્યું. લોકો અને પશુઓ બહાર નીકળ્યા પછી તેમણે ગોવર્ધન ફરી તેની જગ્યાએ મૂકી દીધો. ગામલોકો આનંદથી કૃષ્ણને ભેટ્યા.

પછી ઇન્દ્ર કૃષ્ણને મળવા આવ્યો. તેણે નમીને માફી માગી. પોતાની પૂજા બંધ થઈ ત્યારે ગુસ્સામાં તેણે આખા વ્રજને સજા કરવાનું વિચાર્યું હતું, એ વાત તેણે સ્વીકારી. કૃષ્ણે તેને કહ્યું કે તેની પૂજા અટકાવીને તેઓ તેને પોતાના પદ અને શક્તિના અભિમાનમાંથી બહાર લાવવા માગતા હતા. પછી તેમણે ઇન્દ્રને પોતાના સ્થાન પર પાછા જઈને પોતાની ફરજ નિભાવવા કહ્યું.

સુરભિ ગાય પણ કૃષ્ણ પાસે આવી. તેણે ગાયોનું રક્ષણ કરવા બદલ કૃષ્ણને નમન કર્યું અને પોતાના દૂધથી તેમનો અભિષેક કર્યો. ઇન્દ્રે ઐરાવતની સૂંઢથી લાવવામાં આવેલા આકાશગંગાના જળથી કૃષ્ણનો અભિષેક કર્યો. ગાયો અને વ્રજના લોકોને આશરો આપનાર કૃષ્ણને એ પ્રસંગે ગોવિંદ નામથી માન આપવામાં આવ્યું.

ગોવર્ધન પૂજા શ્રીકૃષ્ણની રક્ષા, પ્રકૃતિ પ્રત્યે આદર અને અન્નકૂટ પ્રસાદની પરંપરા છે.

ગોવર્ધન પૂજામાં ભક્તો કૃષ્ણે વ્રજને આપેલો આશરો યાદ કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ ગાયના છાણથી ગોવર્ધનનું નાનું સ્વરૂપ બનાવી તેની પૂજા કરવામાં આવે છે. મંદિરોમાં જુદી જુદી વાનગીઓ ભેગી કરીને અન્નકૂટ ધરાવવામાં આવે છે. વ્રજમાં ઘણા ભક્તો ગોવર્ધનની પરિક્રમા પણ કરે છે.

વ્રજ અને ગુજરાતમાં ખાસ પ્રચલિત; ગુજરાતમાં બેસતા વર્ષ સાથે જોડાયેલી છે.