ગુરુ પૂર્ણિમા 2029

અષાઢી પૂનમે ગુરુ પૂર્ણિમા આવે છે. આ દિવસે શિષ્યો પોતાના ગુરુ અને શિક્ષકોનો આભાર માને છે. હિન્દુ પરંપરામાં આ પૂનમ વેદવ્યાસની જન્મજયંતી તરીકે પણ ઉજવાય છે. તેથી તેને વ્યાસ પૂર્ણિમા કહે છે.

યમુનાના કિનારે માછીમારોના ઘરમાં સત્યવતી મોટી થઈ. પોતાના પાલક પિતાને મદદ કરવા તે હોડી ચલાવતી અને લોકોને નદી પાર ઉતારતી. એક દિવસ મુસાફરી કરતા પરાશર ઋષિ ત્યાં આવ્યા. નદી પર સત્યવતી અને પરાશરની મુલાકાત થઈ. પરાશરે તેની નજીક આવવાની ઇચ્છા જણાવી. સત્યવતીએ નદીના બંને કાંઠે ઊભેલા લોકોની અને પછી ઘરે કેવી રીતે પાછી જશે તેની ચિંતા જણાવી.

કથા પ્રમાણે પરાશરે નદી પર ધુમ્મસ છવાઈ જાય એવું કર્યું. તેમણે સત્યવતીની ચિંતા દૂર કરવાનું વચન આપ્યું અને તેને એક વર માગવા કહ્યું. સત્યવતીના શરીરમાંથી માછલી જેવી ગંધ આવતી હતી. તેણે તેની જગ્યાએ સુગંધ માગી. પરાશરે તેની ઇચ્છા પૂરી કરી અને પછી પોતાના આશ્રમ તરફ નીકળી ગયા.

એ જ દિવસે યમુનાના એક ટાપુ પર સત્યવતીને પરાશરથી એક પુત્ર થયો. ટાપુ પર જન્મ્યો હોવાથી તે દ્વૈપાયન કહેવાયો. મહાભારત તેને કૃષ્ણ દ્વૈપાયન નામે પણ ઓળખાવે છે. કથામાં બાળક જન્મ પછી જ મોટું થઈ જાય છે. તેણે માતાની રજા લીધી અને અભ્યાસ અને તપ કરવા નીકળી ગયો. જતાં પહેલાં તેણે કહ્યું કે જરૂર પડે ત્યારે માતા તેને યાદ કરશે તો તે આવી પહોંચશે.

દ્વૈપાયને વેદો અને તેમની જુદી જુદી શાખાઓનો અભ્યાસ કર્યો. જૂની કથાઓ અને વંશોની વાતો પણ જાણી. ભાગવતની કથા કહે છે કે એક સવારે સરસ્વતી નદીના કિનારે બેઠા હતા ત્યારે તેમણે વિચાર્યું કે સમય બદલાઈ રહ્યો છે. લોકોનું આયુષ્ય અને લાંબો પાઠ યાદ રાખવાની શક્તિ ઘટતી જાય છે. આટલું બધું જ્ઞાન શીખવું અને સાચવી રાખવું તેમને અઘરું પડશે. તેમને સમજાય એવી ગોઠવણી કરવાની દ્વૈપાયનને ચિંતા થઈ.

તેમણે વેદોને ચાર ભાગમાં ગોઠવ્યા. ઋગ્વેદ પાઇલને, સામવેદ જૈમિનિને, યજુર્વેદ વૈશંપાયનને અને અથર્વવેદ સુમંતુને શીખવ્યો. જૂના વંશોની કથાઓ અને પુરાણો તેમણે રોમહર્ષણને શીખવ્યાં. આ શિષ્યોએ પોતે શીખેલા પાઠ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને આપ્યા. એ વિદ્યાર્થીઓએ પણ આગળ શીખવ્યું. આમ પેઢીથી પેઢી પાઠ પહોંચ્યા અને વેદોની જુદી જુદી શાખાઓ આગળ વધી. આ ગોઠવણીના કામથી દ્વૈપાયન વેદવ્યાસ તરીકે ઓળખાયા.

આગળ જતાં સત્યવતી હસ્તિનાપુરના રાજા શાંતનુની રાણી બની. વર્ષો પછી તેનો અને શાંતનુનો પુત્ર વિચિત્રવીર્ય સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યો. રાજઘરનો વંશ કેવી રીતે આગળ વધશે તેની સત્યવતીને ચિંતા થઈ. ભીષ્મે લગ્ન ન કરવાનું વચન લીધેલું હતું. એ વખતે સત્યવતીને પોતાના પહેલા પુત્રનું વચન યાદ આવ્યું. તેણે ભીષ્મને પરાશર સાથેની મુલાકાત અને વ્યાસના જન્મની વાત કહી. એ દિવસે પરાશર શાપ આપશે એવો ડર પણ હતો, એવું તેણે ભીષ્મને જણાવ્યું. ભીષ્મની સંમતિ મળતાં સત્યવતીએ વ્યાસને યાદ કર્યા અને વ્યાસ માતા પાસે આવી પહોંચ્યા.

સત્યવતીએ તેમને પોતાની મુશ્કેલી જણાવી. તે સમયની કુટુંબની રીત પ્રમાણે વ્યાસ દ્વારા વિચિત્રવીર્યની રાણીઓ અંબિકા અને અંબાલિકાને પુત્રો થયા. અંબિકાના પુત્રનું નામ ધૃતરાષ્ટ્ર અને અંબાલિકાના પુત્રનું નામ પાંડુ હતું. મહેલમાં સેવા કરતી એક સ્ત્રીને પણ વ્યાસથી પુત્ર થયો. એ વિદુર હતા. આગળ જતાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો કૌરવો અને પાંડુના પુત્રો પાંડવો તરીકે જાણીતા થયા. આ રીતે વ્યાસનું પોતાનું કુટુંબ પણ આગળની મહાભારતની કથા સાથે જોડાયું.

કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચેના મતભેદો છેવટે મોટા યુદ્ધ સુધી પહોંચ્યા. વ્યાસે એ કુટુંબની કથા, તેના નિર્ણયો અને તેના પરિણામોને મહાભારતમાં ગૂંથ્યાં. ભાગવત પ્રમાણે એ સમયની પરંપરામાં જેમને વેદ ભણવાની તક મળતી નહોતી, તેમના સુધી પણ જીવન અને કર્તવ્યની વાતો પહોંચે એવો વિચાર વ્યાસના મનમાં હતો. તેમણે પોતાના પુત્ર શુક અને બીજા શિષ્યોને પણ આ કથા શીખવી.

યુદ્ધ પછીની પેઢીમાં પાંડવોના વંશમાં જનમેજય રાજા થયા. જનમેજયના સર્પયજ્ઞના પ્રસંગે વ્યાસ પોતાના શિષ્યો સાથે ત્યાં આવ્યા. રાજા તેમને આવકારવા સામે ગયા અને બેસવા માટે આસન આપ્યું. પછી રાજાએ વ્યાસને પૂછ્યું કે પોતાના જ પરિવારના કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે અણબનાવ કેવી રીતે શરૂ થયો અને તેમના વચ્ચે એવું મોટું યુદ્ધ કેમ થયું. વ્યાસ આ કુટુંબની વાતો જાતે જાણતા હોવાથી રાજા તેમની પાસેથી પૂરી કથા સાંભળવા માગતા હતા.

વ્યાસની બાજુમાં વૈશંપાયન બેઠા હતા. વ્યાસે તેમને કહ્યું કે પોતે જેમ કથા શીખવી હતી તેમ જ રાજાને કહી સંભળાવે. વૈશંપાયને રાજા અને ત્યાં બેઠેલા સૌને મહાભારતની કથા કહી. એ કથા ત્યાં ઉગ્રશ્રવાએ પણ સાંભળી. પછી તેઓ નૈમિષારણ્ય પહોંચ્યા અને શૌનક ઋષિ તથા બીજા ઋષિઓ સમક્ષ એ જ કથા કહેવા લાગ્યા. વ્યાસે પોતાના શિષ્યને શીખવેલી વાત આ રીતે બીજી સભા સુધી પહોંચી અને ત્યાંથી પણ આગળ કહેવાતી રહી.

વ્યાસ પૂર્ણિમાએ વેદવ્યાસ અને તેમની પાસેથી શીખીને જ્ઞાન આગળ પહોંચાડનારા શિષ્યોને યાદ કરવામાં આવે છે. ગુરુ પૂર્ણિમા આપણને ભણાવનાર અને માર્ગ બતાવનાર શિક્ષકોનો આભાર માનવાનો દિવસ પણ છે.

શિષ્યો પોતાના ગુરુને મળીને પ્રણામ કરે છે, આશીર્વાદ લે છે અને તેમની પાસેથી મળેલી શીખ યાદ કરે છે. આશ્રમો અને મંદિરોમાં ગુરુપૂજા, પાઠ અને સત્સંગ થાય છે. સંગીત, નૃત્ય કે બીજી કોઈ કલા શીખતા વિદ્યાર્થીઓ પણ પોતાના ગુરુનો આભાર માને છે. કુટુંબ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે ઉજવણીની રીત જુદી હોય છે.

હિન્દુ પરંપરામાં આ દિવસ વ્યાસ પૂર્ણિમા તરીકે ઓળખાય છે. બૌદ્ધ પરંપરામાં અષાઢી પૂનમે બુદ્ધે સારનાથમાં આપેલો પહેલો ઉપદેશ યાદ કરવામાં આવે છે. જૈન પરંપરામાં આ દિવસે મહાવીર સ્વામીના પ્રથમ શિષ્ય ગૌતમ સ્વામીને યાદ કરવામાં આવે છે અને પોતાના ગુરુઓનો આદર કરવામાં આવે છે. દરેક પરંપરાનો પ્રસંગ અને ઉજવણીની રીત જુદાં છે.