હનુમાન જયંતી 2025

હનુમાન જયંતીએ ભક્તો હનુમાનજીના જન્મ, હિંમત અને શ્રીરામ પ્રત્યેના પ્રેમને યાદ કરે છે. ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ચૈત્ર સુદ પૂનમે આ ઉત્સવ ઉજવાય છે. અહીં રામાયણમાં આવતી તેમના જન્મ અને બાળપણની વાત છે.

શ્રીરામ અગસ્ત્ય ઋષિ સાથે હનુમાનજીએ કરેલાં કામોની વાત કરી રહ્યા હતા. તેઓ લંકામાં જઈને સીતાજીને શોધી આવ્યા હતા, દુશ્મનોની વચ્ચે પણ ડર્યા નહોતા અને યુદ્ધમાં સૌની મદદ કરી હતી. શ્રીરામને એક વાત જાણવી હતી: આટલું બળ હોવા છતાં એક સમયે હનુમાનજી પોતે જ પોતાની શક્તિ કેમ ભૂલી ગયા હતા? અગસ્ત્ય ઋષિએ તેમને હનુમાનજીના બાળપણની વાત કહી.

સુમેરુ પર્વત પર કેસરી અને તેમનાં પત્ની અંજના રહેતાં હતાં. પવનદેવ, એટલે કે વાયુદેવની કૃપાથી તેમના ઘરે એક બાળકનો જન્મ થયો. બાળક ખૂબ ચપળ અને બળવાન હતું. વાયુદેવ સાથેના આ સંબંધને કારણે તે પવનપુત્ર તરીકે પણ ઓળખાયું.

એક સવારે અંજના ફળ લેવા જંગલમાં ગયાં. બાળકને ભૂખ લાગી હતી અને માતા પાસે નહોતાં. એ વખતે સૂર્ય ઊગી રહ્યો હતો. તેનો લાલ રંગ જોઈ બાળકને લાગ્યું કે આ તો મોટું, સરસ ફળ છે. તેને ખાવા માટે બાળક આકાશ તરફ કૂદી પડ્યું.

બાળક આટલી ઝડપથી ઊડી રહ્યું હતું કે દેવો પણ જોઈને નવાઈ પામ્યા. તે સૂર્યની નજીક પહોંચવા લાગ્યું. તેને ગરમીથી તકલીફ ન થાય એ માટે પવનદેવ ઠંડો પવન વહેવડાવતા તેની સાથે ગયા. સૂર્યદેવે પણ જોયું કે આ તો નાનું, સમજ વગરનું બાળક છે, એટલે તેને દઝાડ્યું નહીં.

એ જ સમયે રાહુ સૂર્યને ઢાંકવા આવ્યો હતો. બાળક તેની તરફ વળ્યું તો રાહુ ગભરાઈને ઇન્દ્ર પાસે ગયો. તેણે કહ્યું કે સૂર્ય પાસે બીજું કોઈ આવી પહોંચ્યું છે. ઇન્દ્ર પોતાના હાથી ઐરાવત પર બેસીને રાહુ સાથે ત્યાં આવ્યા.

રાહુ ફરી આગળ ગયો ત્યારે બાળક તેને પણ ફળ સમજી પકડવા દોડ્યું. રાહુ ઇન્દ્ર પાસે પાછો ભાગ્યો. પછી બાળકનું ધ્યાન ઐરાવત તરફ ગયું. તે આ મોટા હાથીને પકડવા તેની તરફ દોડ્યું. ઇન્દ્રે તેને રોકવા વજ્ર નામનું પોતાનું હથિયાર છોડ્યું. તે બાળકના જડબા પર વાગ્યું. બાળક પર્વત પર પડીને બેભાન થઈ ગયું.

બાળકને વાગેલું જોઈ પવનદેવને ખૂબ દુઃખ થયું. તેઓ તેને ઊંચકીને એક ગુફામાં લઈ ગયા અને પવન વહેતો અટકાવી દીધો. પવન વગર લોકો અને પ્રાણીઓને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવા લાગી. દેવો સહિત આખા જગત પર મુશ્કેલી આવી પડી.

બધા બ્રહ્માજી પાસે ગયા. તેમણે સમજાવ્યું કે બાળકને ઇજા થવાથી પવનદેવ દુઃખી છે. બ્રહ્માજી દેવોને લઈને ગુફામાં ગયા. પવનદેવે બાળકને તેમની સામે ધર્યું. બ્રહ્માજીએ તેને પ્રેમથી સ્પર્શ કર્યો અને બાળકને ભાન આવ્યું. પુત્રને સાજો જોઈ પવનદેવ ખુશ થયા. પવન ફરી વહેવા લાગ્યો અને સૌનો શ્વાસ ચાલવા લાગ્યો.

બ્રહ્માજીએ દેવોને કહ્યું કે આ બાળક આગળ જતાં મોટાં કામ કરશે, તેથી તેને આશીર્વાદ આપો. ઇન્દ્રે કહ્યું કે વજ્ર તેના જડબા પર વાગ્યું છે. જડબાને હનુ પણ કહે છે, એટલે તે હનુમાન નામે ઓળખાશે. તેમણે આશીર્વાદ આપ્યો કે હવે તેમના વજ્રથી તેને નુકસાન નહીં થાય.

સૂર્યદેવે પોતાના તેજનો ભાગ આપ્યો અને ઉંમર થાય ત્યારે તેને ધાર્મિક ગ્રંથોનું જ્ઞાન શીખવવાનું વચન આપ્યું. વરુણદેવે પાણી અને પોતાના ફાંસાથી રક્ષણ આપ્યું. યમરાજે પોતાના દંડથી રક્ષણ, બીમારીથી બચવા અને યુદ્ધમાં હિંમત ન હારવાના આશીર્વાદ આપ્યા. કુબેરે પોતાની ગદાથી રક્ષણ આપ્યું. શિવે પોતાના અને પોતાનાં હથિયારોથી હાનિ ન થવાનો આશીર્વાદ આપ્યો. વિશ્વકર્માએ પોતે બનાવેલાં દિવ્ય હથિયારોથી રક્ષણ આપ્યું. બ્રહ્માજીએ લાંબું આયુષ્ય આપ્યું અને કહ્યું કે તે ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ બદલી શકશે, મિત્રોને હિંમત આપશે અને શ્રીરામના કામમાં મોટી મદદ કરશે. પવનદેવ ખુશ થઈને બાળકને અંજના પાસે પાછો લઈ ગયા.

હનુમાનજી મોટા થયા તેમ તેમની મસ્તી પણ વધી. ઋષિઓના આશ્રમમાં તેઓ ક્યારેક પૂજાની વસ્તુઓ તોડી નાખતા, તો ક્યારેક કપડાં અને બીજી વસ્તુઓ ખેંચી નાખતા. ઋષિઓ પહેલાં તો બાળક સમજીને સહન કરતા. કેસરી અને પવનદેવે પણ તેમને સમજાવ્યા, છતાં તેઓ પોતાની શક્તિના જોરે ફરી આવી મસ્તી કરી બેસતા.

અંતે ઋષિઓએ તેમને એવો શાપ આપ્યો કે જે બળના ભરોસે તેઓ બીજાને હેરાન કરે છે, એ બળ તેમને લાંબો સમય યાદ નહીં રહે. કોઈ તેમને તેમનાં કરેલાં કામો યાદ કરાવશે ત્યારે પોતાની શક્તિ ફરી યાદ આવશે. આ પછી હનુમાનજી શાંત સ્વભાવથી આશ્રમોમાં આવવા લાગ્યા. તેમની શક્તિ ગઈ નહોતી; તેઓ પોતે એ શક્તિ ભૂલી ગયા હતા.

સૂર્યદેવે આપેલા વચન પ્રમાણે હનુમાનજીએ તેમની પાસેથી ધાર્મિક ગ્રંથો અને વ્યાકરણ શીખ્યાં. તેઓ બળવાન હોવાની સાથે ભણેલા અને સમજદારીથી વાત કરનારા પણ બન્યા. બાળપણથી જ સુગ્રીવ સાથે તેમની પાકી મિત્રતા હતી. આગળ જતાં સુગ્રીવ સાથે રહીને તેઓ શ્રીરામની સેવામાં જોડાયા.

સીતાજીને શોધતું વાનરોનું દળ સમુદ્રકિનારે પહોંચ્યું ત્યારે સામે મોટો સમુદ્ર હતો. લંકા સુધી કોણ જઈ શકશે તેની સૌને ચિંતા હતી. જામ્બવાને હનુમાનજીને તેમના જન્મ, બાળપણનાં કામો અને મળેલા આશીર્વાદોની વાત યાદ કરાવી. પોતાની શક્તિ યાદ આવતાં હનુમાનજી પૂરા વિશ્વાસ સાથે ઊભા થયા. જે બાળક ભૂખ લાગતાં સૂર્ય તરફ કૂદ્યું હતું, તે હવે શ્રીરામનું કામ કરવા સમુદ્ર પાર જવા તૈયાર થયું.

હનુમાન જયંતી હનુમાનજીની શ્રીરામ પ્રત્યેની ભક્તિ, બળ, બુદ્ધિ અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનું સ્મરણ કરાવે છે. આ નોંધ ચૈત્ર પૂનમની ઉજવણી માટે છે; અન્ય પ્રદેશોમાં તારીખ અલગ હોઈ શકે છે.

ભક્તો હનુમાન મંદિરે જાય છે, હનુમાન ચાલીસા, સુંદરકાંડ કે પ્રાર્થનાઓનો પાઠ કરે છે અને ઘરની રીત પ્રમાણે પ્રસાદ ધરાવે છે. હનુમાનજીની મદદ કરવાની ભાવના, હિંમત અને નમ્રતાને યાદ કરે છે. ઉપવાસ અને બીજી વિધિઓ પરિવાર તથા મંદિરની રીત પ્રમાણે થાય છે. દક્ષિણ ભારત સહિતના કેટલાક પ્રદેશોમાં હનુમાન જન્મોત્સવ બીજી તિથિએ ઉજવાય છે.

ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ચૈત્ર પૂનમ છે; દક્ષિણ ભારતના કેટલાક સમાજમાં માગશર, વૈશાખ કે બીજી સ્થાનિક ગણતરી છે. દરેક હનુમાન જન્મોત્સવને આ એક તારીખે ન મૂકવો.