જલારામ બાપા જયંતી 2043

કારતક સુદ સાતમે જલારામ બાપા જયંતી ઉજવાય છે. વીરપુરના જલારામ બાપા અને વીરબાઈ મા શ્રીરામની ભક્તિ તથા ભૂખ્યાને ભોજન આપવાના સદાવ્રત માટે યાદ કરવામાં આવે છે. અહીં તેમની મંદિરપરંપરામાં કહેવાતી જીવનકથા છે. ચમત્કારવાળા પ્રસંગો આ ભક્તિપરંપરાનો ભાગ છે.

સૌરાષ્ટ્રના વીરપુરમાં પ્રધાન ઠક્કર અને રાજબાઈના ઘરે જલારામનો જન્મ થયો. પ્રધાન વેપાર કરતા હતા. રાજબાઈને સાધુસંતોની સેવા કરવી ગમતી. તેમના ઘરે આવનાર સાધુઓ અને યાત્રાળુઓનો તેઓ આદર કરતાં. જલારામ બાળપણથી માતાની આ સેવા જોતા મોટા થયા. તેમનું મન શ્રીરામના નામસ્મરણ અને સાધુસંતોના સંગમાં લાગતું.

જલારામ પહેલાં પિતાના અને પછી કાકા વાલજીભાઈના વેપારમાં જોડાયા. દુકાને કોઈ સાધુ કે જરૂરિયાતમંદ આવે ત્યારે તેઓ તેને મદદ કરતા. વેપાર વધારવા કરતાં તેમને ભૂખ્યાને અન્ન અને જરૂરિયાતવાળાને કપડાં આપવાનું વધુ ગમતું. તેમની આ ઉદારતાથી પરિવારને ચિંતા થતી, કારણ કે દુકાન અને ઘરની જવાબદારી પણ નિભાવવાની હતી.

સોળ વર્ષની ઉંમરે જલારામનાં લગ્ન પ્રાગજી સોમૈયાની દીકરી વીરબાઈ સાથે થયાં. જલારામનું મન ભક્તિ અને સેવામાં હતું. વીરબાઈએ પણ એ કાર્યમાં જોડાવાનું પસંદ કર્યું. આગળ જતાં બંનેએ સાથે મળીને અન્નસેવા સંભાળી. વીરબાઈ માત્ર ઘરની જવાબદારી નિભાવનાર નહોતાં; સદાવ્રત ચલાવવામાં તેમનો પરિશ્રમ અને સહયોગ સતત જોડાયેલો રહ્યો.

તેમના યુવાનીના દિવસોની એક ભક્તિકથામાં દુકાનનો પ્રસંગ આવે છે. એક વખત ઘણા સાધુઓ વાલજીભાઈની દુકાને આવ્યા. જલારામે તેમને ખાવાની વસ્તુઓ આપી. જેમનાં કપડાં ફાટેલાં હતાં, તેમને નવાં કપડાં પણ આપ્યાં. સાધુઓને જે જોઈએ તે આપવામાં તેઓ આનંદ અનુભવતા હતા.

આ વાત સાંભળીને વાલજીભાઈ દુકાને આવ્યા અને માલની ગણતરી કરવા લાગ્યા. જલારામે ભગવાનને યાદ કર્યા. કથામાં કહેવાય છે કે ઘણી વસ્તુઓ આપ્યા છતાં ગણતરીમાં કોઈ ખોટ જણાઈ નહીં. કાકાનો રોષ શાંત થયો અને તેમણે જલારામને ઠપકો આપવાને બદલે તેમની પ્રશંસા કરી. આ પ્રસંગ તેમની ભગવાન પ્રત્યેની શ્રદ્ધા સાથે યાદ કરવામાં આવે છે.

જલારામને તીર્થયાત્રાએ જવાની ઇચ્છા થઈ. પરિવારની મંજૂરી લઈને તેઓ નીકળ્યા અને વીરબાઈ પણ તેમની સાથે ગયાં. યાત્રામાં તેમને અનેક સાધુસંતોનો સંગ મળ્યો. પાછાં વીરપુર આવીને બંનેએ પોતાનું ઘર વસાવ્યું, પરંતુ તેમની ભક્તિ અને સેવાનો માર્ગ અટક્યો નહીં.

જલારામે અમરેલી પાસેના ફતેપુરના ભોજા ભગતને ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા. તેઓ ભોજલરામ બાપા તરીકે પણ ઓળખાતા. ગુરુ પાસેથી જલારામને શ્રીરામનો મંત્ર અને જપમાળા મળ્યાં. ગુરુના આશીર્વાદ સાથે તેમણે ભૂખ્યા લોકોને જમાડવાનું કાર્ય આગળ વધાર્યું. ભગવાનનું નામ લેવું અને આવનારને ભોજન આપવું તેમના જીવનનાં જોડાયેલાં કાર્યો બન્યાં.

વીરપુરમાં શરૂ થયેલી આ અન્નસેવા સદાવ્રત તરીકે જાણીતી થઈ. સાધુ હોય, ફકીર હોય, યાત્રાળુ હોય કે ગરીબ માણસ—આવનારને ભોજન મળતું. હિંદુ કે મુસલમાન હોવાનો ભેદ રાખવામાં આવતો નહીં. જલારામ અને વીરબાઈ બંને આ કાર્યમાં જોડાયેલાં હતાં. કોઈ માણસ ભૂખ્યો પાછો ન જાય એવો તેમનો ભાવ હતો.

સદાવ્રત માટે અન્ન જોઈએ, એટલે બંને ખેતરમાં મહેનત પણ કરતાં. મળેલું અનાજ પોતાની પાસે ભેગું રાખવાને બદલે મહેમાનોને જમાડવામાં વાપરતાં. સાંજે મહેનતનું અનાજ લઈને ઘરે આવતાં અને એમાંથી સેવા ચાલતી. આ રીતે તેમની ભક્તિમાં રોજનો શ્રમ પણ હતો.

ક્યારેક સદાવ્રતનું અનાજ ખૂટી જતું. એવા સમયે વીરબાઈએ લગ્ન વખતે મળેલાં સોનાનાં ઘરેણાં પણ અન્નસેવા માટે આપ્યાં. ઘરેણાં વેચીને અનાજ લેવાતું, જેથી આવેલા લોકોને ભોજન મળી શકે. બંનેએ સાથે પસંદ કરેલો સેવાનો માર્ગ આગળ વધારવામાં વીરબાઈનો આ સહયોગ પણ યાદ કરવામાં આવે છે.

એક ભક્તિકથામાં જમાલ નામના મુસલમાનના દીકરાની વાત આવે છે. દીકરો ગંભીર રીતે બીમાર હતો. જમાલે જલારામ બાપાના નામે પ્રાર્થના કરીને દીકરો સાજો થાય તો સદાવ્રતમાં ચાલીસ મણ અનાજ આપવાની માનતા લીધી. કથા પ્રમાણે દીકરાની તબિયત સુધરી અને જમાલ અનાજ લઈને બાપા પાસે આવ્યા. આ પ્રસંગ ભક્તોમાં જલારામ બાપા પ્રત્યે જુદા ધર્મના લોકોની શ્રદ્ધા સાથે કહેવાય છે.

જલારામ અને વીરબાઈની બીજી જાણીતી કથા ઝોળી અને દંડાની છે. એક દિવસ એક વૃદ્ધ સાધુ તેમના ઘરે આવ્યા. બાપાએ તેમને ભોજન માટે આવકાર્યા. સાધુએ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા અને નબળાઈની વાત કરી. તેમને મુસાફરીમાં પોતાની સંભાળ રાખે અને સેવા કરે એવી વ્યક્તિની જરૂર હતી.

સાધુએ વીરબાઈ પોતાની સાથે સેવા માટે આવે એવી માગણી કરી. જલારામ અને વીરબાઈએ આ વિશે વાત કરી અને બંનેએ સંમતિ આપી. વીરબાઈ પોતાની ઇચ્છાથી વૃદ્ધ સાધુ સાથે નીકળ્યાં.

મુસાફરી કરતાં બંને એક નદી પાસે પહોંચ્યાં. વૃદ્ધ સાધુએ પોતાનો દંડો અને ઝોળી વીરબાઈને સાચવવા આપ્યાં. પછી તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા. વીરબાઈ પાસે ઝોળી અને દંડો રહી ગયાં.

આ જ સમયે વીરપુરમાં જલારામ બાપાને દિવ્ય વાણી સંભળાઈ. આ પરંપરા પ્રમાણે શ્રીરામ પોતે સાધુના રૂપમાં આવ્યા હતા અને તેમની ભક્તિ તથા સેવાની કસોટી કરી હતી. બાપાને વીરબાઈને પાછાં લઈ આવવાનું જણાવાયું. વીરબાઈ ઝોળી અને દંડા સાથે પાછાં આવ્યાં. આ બંને વસ્તુઓ આજે પણ વીરપુરમાં આ કથાની યાદરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે.

વર્ષો સુધી વીરબાઈ અને જલારામ બાપાની અન્નસેવા ચાલતી રહી. વીરબાઈનું અવસાન બાપા પહેલાં થયું. તેમના ગયા પછી પણ સદાવ્રતની સેવા ચાલુ રહી. બાપાની જીવનકથા કહેતી વખતે ભક્તો વીરબાઈને પણ મા કહીને યાદ કરે છે, કારણ કે આ કાર્ય બંનેના પરિશ્રમથી ઊભું થયું હતું.

જલારામ બાપાનું અવસાન ૧૮૮૧માં થયું. મંદિરપરંપરામાં તેમના અંતિમ સમયને શ્રીરામના સ્મરણ અને પ્રાર્થના સાથે યાદ કરવામાં આવે છે. તેમની દીકરી જમનાબેનના પુત્ર હરિરામજીએ પછી મંદિર અને આશ્રમની જવાબદારી સંભાળી. બાપા અને વીરબાઈએ શરૂ કરેલું કાર્ય તેમના પછી પણ આગળ ચાલ્યું.

વીરપુરમાં તેમનું ઘર ભક્તો માટે દર્શનનું સ્થાન બન્યું. શ્રીરામની આરાધના સાથે ઝોળી અને દંડાનાં દર્શન તથા અન્નપ્રસાદની પરંપરા જોડાયેલી રહી. જલારામ બાપા અને વીરબાઈની જીવનકથા તેમના અવસાન સાથે અટકતી નથી; તેમણે શરૂ કરેલી ભોજનસેવા આજે પણ તેમની યાદને જીવંત રાખે છે.

જલારામ બાપાના જીવનમાં શ્રીરામની ભક્તિ અને ભૂખ્યા માણસની સેવા સાથે ચાલે છે. વીરબાઈનો સહયોગ બતાવે છે કે આ કાર્ય એક વ્યક્તિના નામ પૂરતું નહોતું; તેને રોજની મહેનત અને સાથે નિભાવેલી જવાબદારીનો આધાર હતો. જયંતી પર ભક્તો જાતિ કે ધર્મનો ભેદ રાખ્યા વગર લોકોને આદરથી જમાડવાની આ પરંપરા યાદ કરે છે.

ભક્તો જલારામ બાપા અને વીરબાઈ માને યાદ કરીને દર્શન, પૂજા, આરતી અને ભજન કરે છે. શ્રીરામનું નામસ્મરણ અને બાપાની જીવનકથાનું શ્રવણ થાય છે. ઘણા મંદિરો અને ભક્તસમાજો અન્નપ્રસાદ વહેંચે છે અથવા જરૂરિયાતમંદો માટે ભોજન તથા બીજી સેવાઓ ગોઠવે છે.

કાર્યક્રમનો સમય અને સેવા કરવાની રીત મંદિર તથા સ્થાનિક સમાજ પ્રમાણે બદલાય છે. જયંતીની તિથિ માટે સ્થાનિક પંચાંગ અને મંદિરની સૂચના જોવામાં આવે છે. અન્નસેવામાં પોતાનો સમય, મહેનત કે શક્ય હોય તે સહયોગ આપીને પણ ભક્તો જોડાય છે.

ગુજરાતનું વીરપુર જલારામ બાપા સાથે જોડાયેલું મુખ્ય તીર્થસ્થાન છે. ત્યાં ભક્તો બાપાનાં દર્શન અને અન્નપ્રસાદ માટે આવે છે. ગુજરાતના બીજા શહેરો તથા મુંબઈ જેવા સ્થળોના જલારામ મંદિરોમાં પણ જયંતી, ભજન અને સેવાકાર્યો થાય છે.

ભારતની બહાર પણ જલારામભક્તિની પરંપરા છે. બ્રિટનના લેસ્ટર, પૂર્વ આફ્રિકાના નૈરોબી અને ઉત્તર અમેરિકાના ભક્તસમાજોમાં બાપાની જયંતી તથા ભજનના કાર્યક્રમો થાય છે. સ્થાનિક સંસ્થાઓ પોતાની વ્યવસ્થા પ્રમાણે અન્નસેવા અને સામાજિક સેવા સાથે આ સ્મરણ જોડે છે.