કારતકી પૂનમ 2029

કારતક મહિનાની પૂનમને કારતકી પૂનમ કહે છે. આ દિવસે ઘણા ભક્તો સ્નાન કરે છે, દીવા પ્રગટાવે છે અને કારતકનાં વ્રત પૂરાં કરે છે. શિવજીની ભક્તિની પરંપરામાં તેને ત્રિપુરારી પૂનમ પણ કહે છે. આ નામ સાથે મહાભારતમાં કહેવાયેલી ત્રિપુરનાં ત્રણ નગરોની કથા જોડાયેલી છે.

એક વખત તારક નામના અસુરને કારણે દેવો અને અસુરો વચ્ચે મોટું યુદ્ધ થયું. એ યુદ્ધમાં અસુરો હારી ગયા. તારકના ત્રણ પુત્ર હતા. તેમનાં નામ તારકાક્ષ, કમલાક્ષ અને વિદ્યુન્માલી હતાં. હાર પછી ત્રણેય ભાઈઓએ કઠિન તપ શરૂ કર્યું. લાંબા સમય સુધી નિયમો પાળ્યા અને તપમાં જ મન લગાવ્યું. છેવટે બ્રહ્માજી પ્રસન્ન થયા અને તેમને વર માગવા કહ્યું.

ત્રણેય ભાઈઓએ પહેલાં એવું વર માગ્યું કે કોઈ પણ જીવ ક્યારેય તેમને મારી ન શકે. બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે એવું વર આપી શકાય નહીં અને તેમને બીજું કંઈ માગવા કહ્યું. ભાઈઓએ ઘણી વાર એકબીજા સાથે વિચાર કર્યો. પછી તેમણે ત્રણ નગરો માગ્યાં, જેમાં રહીને તેઓ ફરતા રહી શકે. એક હજાર વર્ષ પછી ત્રણેય નગરો ભેગાં થઈને એક થાય અને એ સમયે કોઈ દેવ એક જ બાણથી ત્રણેયને વીંધી શકે, તો જ તેમનો અંત આવે એવી શરત તેમણે મૂકી. બ્રહ્માજીએ એ વર આપ્યું.

નગરો બનાવવા ભાઈઓએ મય નામના અસુરને બોલાવ્યો. મય બાંધકામમાં ઘણો કુશળ હતો. તેણે તારકાક્ષ માટે સ્વર્ગમાં સોનાનું નગર, કમલાક્ષ માટે આકાશમાં ચાંદીનું નગર અને વિદ્યુન્માલી માટે પૃથ્વી પર લોખંડનું નગર બનાવ્યું. કથા પ્રમાણે ત્રણેય નગરો ફરતાં રહે એવી તેમની રચના હતી. ઊંચી દીવાલો, મોટા દરવાજા, પહોળા રસ્તા અને મહેલોવાળાં આ નગરો મળીને ત્રિપુર તરીકે ઓળખાયાં.

પહેલાં યુદ્ધમાં હારી ગયેલા ઘણા અસુરો આ ત્રણ નગરોમાં આવીને રહેવા લાગ્યા. મય તેમને જરૂર પડે એ બધું પૂરું પાડતો. તારકાક્ષનો હરિ નામનો પુત્ર પણ શક્તિશાળી હતો. તેણે કઠિન તપ કરીને બ્રહ્માજી પાસેથી એક વર મેળવ્યું. એ વરથી તેણે પોતાના નગરમાં એવું તળાવ બનાવ્યું જેમાં યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા અસુરોને નાખતાં તેઓ પોતાના જૂના રૂપમાં અને વધારે બળ સાથે ફરી જીવતા થઈ જતા. હવે યુદ્ધમાં કોઈ અસુર મરે તો પણ ત્રિપુરનું બળ ઘટતું નહોતું.

મળેલા વરનો અસુરોને ગર્વ ચડ્યો. તેઓ બીજા નગરોને ઉજાડવા લાગ્યા. દેવોને તેમની જગ્યાઓમાંથી હાંકી કાઢતા અને ઋષિઓના આશ્રમોમાં પણ ઘૂસી જતા. ઇન્દ્રે બીજા દેવો સાથે મળીને ત્રણેય નગરો પર વજ્રથી પ્રહાર કર્યો. પણ નગરોની દીવાલો તૂટી નહીં. ઇન્દ્ર અને બીજા દેવો બ્રહ્માજી પાસે ગયા. તેમણે પોતાની મુશ્કેલી જણાવી અને ત્રિપુરને રોકવાનો રસ્તો પૂછ્યો.

બ્રહ્માજીએ દેવોને યાદ અપાવ્યું કે ત્રણેય નગરો ભેગાં થાય ત્યારે તેમને એક જ બાણથી વીંધવાં પડશે. એ કામ શિવજી કરી શકે એમ તેમણે કહ્યું. બ્રહ્માજી સાથે દેવો અને ઋષિઓ શિવજી પાસે પહોંચ્યા. સૌએ નમન કરીને તેમની સ્તુતિ કરી. શિવજીએ તેમનો ડર દૂર કર્યો અને તેઓ શા માટે આવ્યા છે તે પૂછ્યું. બ્રહ્માજીએ પોતે આપેલા વરની વાત કરી અને અસુરોના અત્યાચારથી લોકોને બચાવવા વિનંતી કરી.

શિવજીએ પહેલાં દેવોને કહ્યું કે સૌ સાથે મળીને લડે તો તેમનું બળ વધશે. તેમણે પોતાનું અડધું બળ આપવાની વાત કરી. દેવોએ કહ્યું કે અસુરોનું બળ તેમણે જોયું છે અને શિવજીનું અડધું બળ પોતે ધારણ પણ કરી શકશે નહીં. તેના બદલે તેમણે વિનંતી કરી કે શિવજી તેમનું અડધું બળ લઈને પોતે આગળ વધે. શિવજી રાજી થયા. દેવોએ પોતાનું અડધું બળ તેમને આપ્યું. પછી શિવજીએ દેવોને રથ, ધનુષ અને બાણ તૈયાર કરવા કહ્યું.

વિશ્વકર્માની મદદથી દેવોએ એક અનોખો રથ તૈયાર કર્યો. કથા પ્રમાણે પર્વતો અને જંગલો સહિત પૃથ્વી રથનો મુખ્ય ભાગ બની. સૂર્ય અને ચંદ્ર તેનાં પૈડાં બન્યાં અને ચાર વેદો ચાર ઘોડા બન્યા. મેરુ પર્વત ધજાનો દંડ બન્યો અને વીજળીવાળાં વાદળો તેની ધજા બન્યાં. છ ઋતુઓવાળું વર્ષ શિવજીનું ધનુષ બન્યું અને તેમની છાયા તેની દોરી બની. અગ્નિ, સોમ અને વિષ્ણુની શક્તિઓ એક બાણમાં જોડાઈ.

રથ તૈયાર થયો ત્યારે શિવજીએ પૂછ્યું કે તે કોણ ચલાવશે. દેવોને લાગ્યું કે આ રથ સંભાળવા માટે બ્રહ્માજી યોગ્ય છે. તેમણે બ્રહ્માજીને વિનંતી કરી. બ્રહ્માજીએ સ્વીકાર્યું અને રથ પર ચડીને ઘોડાની લગામ હાથમાં લીધી. શિવજી ધનુષ અને બાણ લઈને રથ પર ચડ્યા. દેવો અને ઋષિઓએ તેમની સ્તુતિ કરી અને ગંધર્વોએ વાજાં વગાડ્યાં. બ્રહ્માજીએ ઘોડા દોડાવ્યા. રથ ત્રિપુર તરફ આગળ વધ્યો.

શિવજીનો રથ નજીક આવતાં તેમના બળદની ગર્જના ચારે બાજુ સંભળાઈ. એ ગર્જના સાંભળીને કેટલાક અસુરો ત્યાં જ મરી ગયા. બાકીનામાંથી કેટલાક લડવા ઊભા રહ્યા. તે વખતે રથ જાણે ભારથી નીચે બેસવા લાગ્યો. કથા પ્રમાણે બાણની અણીમાંથી વિષ્ણુ બળદના રૂપમાં બહાર આવ્યા અને રથને ઊંચો કર્યો. શિવજીએ બાણ પર પાશુપત અસ્ત્રની શક્તિ મૂકી, તેને ધનુષ પર ચડાવ્યું અને ત્રણેય નગરો ભેગાં થાય તેની રાહ જોઈ.

જે ક્ષણની રાહ જોવાતી હતી તે આવી. અલગ અલગ ફરતાં ત્રણેય નગરો એક થઈ ગયાં. દેવો અને ઋષિઓએ જય બોલાવી. શિવજીએ ધનુષ ખેંચીને એક જ બાણ છોડ્યું. બાણ ત્રિપુરને વીંધી ગયું. ત્રણેય નગરો અંદર રહેલા અસુરો સાથે આગમાં સળગી ઊઠ્યાં અને પશ્ચિમના સમુદ્રમાં પડ્યાં.

આગ આગળ વધીને ત્રણેય લોકને બાળી ન નાખે એ માટે શિવજીએ તેને બુઝાવી. દેવો અને ઋષિઓનો ડર દૂર થયો. તેમણે શિવજીનો આભાર માન્યો અને પોતપોતાની જગ્યાએ પાછા ફર્યા. ત્રિપુરનો અંત લાવનાર શિવજીને ભક્તો ત્રિપુરારી નામે યાદ કરે છે.

શિવજીની ભક્તિની પરંપરામાં કારતકી પૂનમે ત્રિપુર પરનો વિજય યાદ કરવામાં આવે છે. કથામાં વર મળ્યા પછી અસુરો પોતાના બળનો ખોટો ઉપયોગ કરે છે. દેવો એકબીજાની મદદથી એ સંકટનો સામનો કરે છે. દીવા પ્રગટાવવા અને કારતકનું વ્રત પૂરું કરવું આ પૂનમ સાથે જોડાયેલી બીજી પરંપરાઓ છે.

ઘણા ભક્તો સવારે નદી, સરોવર કે તીર્થસ્થળે સ્નાન કરે છે. કેટલાક લોકો મંદિરે દર્શન કરવા જાય છે, દીવા અર્પણ કરે છે અને દાન આપે છે. કારતકનું વ્રત રાખ્યું હોય તેવા ઘણા ભક્તો પૂનમે પોતાની પરંપરા પ્રમાણે વ્રત પૂરું કરે છે. પૂજા અને દીવા પ્રગટાવવાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ અને પરિવારની રીત પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.

વારાણસીમાં કારતકી પૂનમે દેવ દિવાળી ઉજવાય છે. સાંજે ગંગાના ઘાટ પર માટીના દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં શામળાજીનો મેળો કારતક સુદ અગિયારસથી પૂનમ સુધી ચાલે છે. રાજસ્થાનમાં પુષ્કર સરોવરે લોકો સ્નાન કરવા અને મેળામાં જાય છે.

ઓડિશામાં બોઇતા બંદના વખતે લોકો પાણીમાં નાની હોડીઓ તરાવે છે. એ રીતે જૂના દરિયાઈ વેપારની યાદ ઉજવાય છે. કટકમાં આ પૂનમથી બાલી યાત્રાનો મેળો શરૂ થાય છે. જૈન પરંપરામાં ચાતુર્માસ પછી પાલિતાણાની શત્રુંજય યાત્રા આ દિવસે ફરી શરૂ થાય છે.

ઘણા શીખ સમુદાયો કારતકની પૂનમે ગુરુ નાનક દેવજીનો પ્રકાશ ગુરપુરબ ઉજવે છે. આ શીખ તહેવારની પોતાની પરંપરા છે. ગુરુદ્વારામાં કીર્તન થાય છે અને સૌ માટે લંગર પીરસાય છે.