કોકિલા વ્રત 2023

કોકિલા વ્રત હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

કોકિલા વ્રત ચોમાસાની શિવ-પાર્વતી ઉપાસના સાથે જોડાયેલું પ્રાદેશિક વ્રત છે. કેટલીક લોકભક્તિકથાઓમાં દક્ષના યજ્ઞમાં શિવજીનું અપમાન થતાં સતી માતાએ શરીરત્યાગ કર્યો હતો. ત્યારપછી પાર્વતીરૂપે હિમાલયના ઘરે જન્મ લેતાં પહેલાં તેઓ થોડો સમય કોયલ સ્વરૂપે રહ્યાં એવી માન્યતા છે. આ રીતે કોયલનો ટહુકો શિવજી સાથે ફરી મિલનની ઝંખનાનું પ્રતીક બને છે. જોકે કોયલ સંબંધિત વિગતો જુદા લોકપાઠમાં બદલાય છે, તેની એક જ સર્વમાન્ય ગ્રંથકથા નથી.

કેટલાક ઘરોમાં કોયલનું પ્રતીક પૂજાય છે અથવા તેનો સ્વર સાંભળીને શિવ-પાર્વતીની પ્રાર્થના થાય છે. પરિવારના સુખ માટે સંકલ્પ, ઉપવાસ અને પૂજા થાય છે, પરંતુ વ્રત કેટલા દિવસ પાળવું, શું ખાવું અને કેવી રીતે પૂરું કરવું તે જુદું હોય છે. પૂજા માટે જીવતી કોયલને પકડવી કે હેરાન કરવી યોગ્ય નથી.

વ્રતનો દિવસ સાંજે ચાલતી અષાઢ સુદ પૂનમ પરથી નક્કી થાય છે, કારણ કે તેની પૂજા સાંજે થાય છે. પૂનમ બપોરે શરૂ થાય ત્યારે વ્રત એ જ સાંજથી શરૂ થાય છે, ઘણી વાર ગુરુ પૂર્ણિમાના આગલા દિવસે. પશ્ચિમ ભારતમાં તે દર વર્ષે પળાય છે, અને ઘણા લોકો શ્રાવણ સુદ પૂનમ સુધી આખો મહિનો પાળે છે. સતી-પાર્વતીની કથા શ્રદ્ધાથી કહેવાય છે, પુનર્જન્મનો કલ્પિત સમયક્રમ બનાવ્યા વગર.

કોકિલા વ્રત ભક્તિ અને કુટુંબની પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે, અને તેમાં આધ્યાત્મિક તેમ જ ઋતુનો અર્થ પણ રહેલો છે.

શિવ-પાર્વતીપૂજા અને કોયલનું પ્રતીકાત્મક સન્માન; પક્ષીઓને હેરાન ન કરવાં.

આ વ્રત એક દિવસનું નહીં, આખા મહિનાનું છે. અષાઢ સુદ પૂનમથી શ્રાવણ સુદ પૂનમ સુધી મોટા ભાગના એકટાણું કરે છે, અને કેટલાક ફક્ત ફળ અને દૂધ પર રહે છે.

પશ્ચિમ ભારતની પ્રાદેશિક રીત; વ્રતના દિવસો અને તિથિની વધુ ચકાસણી જરૂરી.