મૌની અમાસ 2023

મૌની અમાસ હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતો અમાસનો દિવસ છે, અને તેની તિથિ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

મૌની અમાવસ્યા માઘના પવિત્ર સ્નાનકાળ સાથે જોડાયેલો અમાસનો દિવસ છે, ખાસ કરીને પ્રયાગરાજના ત્રિવેણી સંગમમાં. ‘મૌની’ શબ્દને મૌન, એટલે વિચારપૂર્વક બોલવાનું ઓછું રાખી પ્રાર્થનામાં મન લગાવવું, તેની સાથે જોડવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરામાં મનુ સાથેનો સંબંધ પણ કહેવાય છે, પરંતુ દરેક વિધિ સમજાવતી એક જ સર્વમાન્ય સ્થાપનાકથા નથી. ગંગા-યમુનાના સંગમ અને ધાર્મિક શ્રદ્ધાની અદૃશ્ય સરસ્વતીનું તીર્થમહત્ત્વ છે.

માઘ મેળા અને કુંભના પ્રસંગે આ દિવસે અનેક યાત્રાળુઓ પવિત્ર સ્નાન માટે આવે છે. ભક્તો થોડો સમય મૌન રાખે છે, જપ-પ્રાર્થના કરે છે, પિતૃસ્મરણ માટે તલ અને જળ અર્પણ કરે છે તથા અન્ન-વસ્ત્રદાન કરે છે. ભીડ કે જોખમી પ્રવાહમાં સ્નાન કરવું ધાર્મિક ફરજ નથી; સ્થાનિક સુરક્ષા સૂચનાઓ સૌથી મહત્વની છે.

ગુજરાતી અમાન્ત પંચાંગમાં આ પોષ અમાસ અને ઉત્તર ભારતીય પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં માઘ અમાસ કહેવાય છે. સૂર્યોદયની અમાસ સામાન્ય દિવસ બતાવે છે, પણ મુખ્ય સ્નાન અને પૂજાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે ચકાસવો જરૂરી છે. મૌનનો હેતુ મનન અને સદાચરણ છે, ચમત્કારિક ઉપચારનો દાવો નહીં.

મૌની અમાસનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

સવારે ઊઠ્યા પછી સ્નાન ન થાય ત્યાં સુધી મૌન રખાય છે, અને કડક રીતે પાળનારા આખો દિવસ મૌન રાખે છે. પરોઢ પહેલાં સ્નાન થાય છે, તલ અને ધાબળાનું દાન અપાય છે, અને પિતૃઓને અર્પણ થાય છે. પ્રયાગના માઘ મેળામાં આ સૌથી મોટો સ્નાનનો દિવસ છે, એટલે મોટા ભાગના લોકો આ દિવસને ત્યાંની ભીડથી જ ઓળખે છે.

પ્રયાગરાજ અને ઉત્તર ભારતના નદીતીર્થોમાં ખાસ મહત્ત્વ; ગુજરાતી પોષ અમાસ એટલે ઉત્તર ભારતની માઘ અમાસ.