પોષ પુત્રદા એકાદશી 1992

પોષ સુદ અગિયારસે પુત્રદા એકાદશીનું વ્રત કરવામાં આવે છે. તેની જાણીતી કથા ભદ્રાવતીના રાજા સુકેતુમાન અને રાણી ચંપકાની છે. આ દિવસે ભક્તો વિષ્ણુની પૂજા કરીને પરિવારના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે.

યુધિષ્ઠિરે કૃષ્ણને પોષ મહિનાના સુદ પક્ષની એકાદશીનું નામ અને વ્રતની રીત પૂછી. તે દિવસે કયા દેવની પૂજા થાય છે તે પણ તેઓ જાણવા માગતા હતા. કૃષ્ણે તેને પુત્રદા એકાદશી કહી અને નારાયણની ઉપાસનાનો દિવસ સમજાવ્યો. તેનું મહત્ત્વ કહેવા તેમણે સુકેતુમાન રાજાની કથા કહી.

ભદ્રાવતી નગરમાં સુકેતુમાન નામના રાજા રહેતા હતા. તેમની રાણીનું નામ ચંપકા હતું. રાજ્યમાં સમૃદ્ધિ હતી, પરંતુ દંપતીને પુત્ર નહોતો. પોતાના પછી વંશ અને પૂર્વજોની વિધિઓ કોણ આગળ ચલાવશે, એવી તે સમયની માન્યતા પ્રમાણે તેમને ચિંતા રહેતી. રાજા અને રાણી આ વિચારથી વારંવાર દુઃખી થતાં.

સગાં, મિત્રો, મંત્રીઓ અને રાજ્યનું વૈભવ પણ રાજાના મનને આનંદ આપતાં નહોતાં. સવારે અને રાત્રે એ જ ચિંતા તેમને ઘેરી વળતી. નિરાશામાં તેમને પોતાનું જીવન સમાપ્ત કરવાનો વિચાર પણ આવ્યો. પરંતુ તેમણે એ વિચાર છોડ્યો અને પોતાનું ભલું થાય એવો માર્ગ શોધવાનું નક્કી કર્યું.

એક દિવસ તેઓ ઘોડા પર સવાર થઈને ગાઢ વનમાં ગયા. રાજપુરોહિત અને બીજા લોકોને તેમની વિદાયની ખબર નહોતી. વનમાં અનેક જાતનાં વૃક્ષો હતાં. વડ, પીપળો, બીલી, ખજૂરી, ફણસ, અશોક અને પલાશ વચ્ચે તેઓ આગળ ચાલતા રહ્યા. હરણ, સસલાં, જંગલી ભેંસો અને બીજા પ્રાણીઓ દેખાતાં હતાં. ક્યાંક રાફડામાંથી બહાર નીકળતા સાપ હતા, તો ક્યાંક બચ્ચાં અને હાથણીઓ સાથે હાથીઓનાં ટોળાં હતાં.

શિયાળ અને ઘુવડના અવાજો સાંભળતા રાજા વનમાં ફરતા રહ્યા. બપોર થતાં ભૂખ અને તરસથી તેઓ થાકી ગયા. ગળું સુકાઈ ગયું હતું. તેમણે વિચાર્યું કે દેવોની પૂજા કરી છે, દાન આપ્યું છે અને પ્રજાને પોતાનાં સંતાનની જેમ પાળી છે, છતાં પોતે આટલા દુઃખી કેમ છે. એ વિચાર સાથે તેઓ વધુ આગળ ગયા.

ત્યારે તેમને એક સુંદર સરોવર દેખાયું. તેમાં કમળ ખીલ્યાં હતાં, માછલીઓ અને બીજા જળચર હતા. બતકો, ચક્રવાક અને હંસોથી કિનારો શોભતો હતો. સરોવર પાસે અનેક ઋષિઓના આશ્રમ દેખાયા. કથામાં આ સમયે રાજાની જમણી આંખ અને જમણો હાથ ફરક્યાં, જેને શુભ સંકેત ગણાવ્યો છે.

કિનારે ઋષિઓ વેદમંત્રોનો જપ કરી રહ્યા હતા. તેમને જોઈને રાજાને આનંદ થયો. તેઓ ઘોડા પરથી ઊતર્યા અને ઋષિઓની સામે ગયા. એક પછી એક સૌને હાથ જોડીને નમન કર્યું અને વારંવાર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા. ઋષિઓએ પ્રસન્ન થઈને તેમનું સ્વાગત કર્યું.

રાજાએ પૂછ્યું કે તેઓ કોણ છે અને અહીં શા માટે ભેગા થયા છે. ઋષિઓએ પોતાને વિશ્વેદેવ તરીકે ઓળખાવ્યા. તેઓ સ્નાન માટે આવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે માઘનો સમય નજીક છે અને આજનો દિવસ પુત્રદા એકાદશીનો છે. આ વ્રતને તેઓ વિષ્ણુની કૃપાથી પુત્રપ્રાપ્તિની માન્યતા સાથે જોડતા હતા.

સુકેતુમાને પોતાની ચિંતા કહી. જો ઋષિઓ તેમના પર પ્રસન્ન હોય તો તેમને પુત્ર મળે એવો આશીર્વાદ આપે, એવી વિનંતી કરી. ઋષિઓએ કહ્યું કે આજે જ પુત્રદા એકાદશી છે; તેઓ શ્રદ્ધાથી આ વ્રત કરે. સ્નાન અને વિષ્ણુની ઉપાસના સાથે વ્રત રાખવાનું માર્ગદર્શન આપ્યું અને ભગવાનની કૃપાથી તેમની ઇચ્છા પૂરી થશે એવો આશીર્વાદ આપ્યો.

રાજાએ ઋષિઓના કહ્યા પ્રમાણે એ જ દિવસે વ્રત કર્યું. બારસે પારણું કર્યું અને ઋષિઓને ફરી ફરી નમન કરીને પોતાના ઘરે પાછા આવ્યા. ત્યાર પછી રાણીને ગર્ભ રહ્યો. સમય જતાં તેજસ્વી પુત્રનો જન્મ થયો.

સમય જતાં તે પુત્ર મોટો થયો. તે સારા કર્મોથી પિતાને પ્રસન્ન કરતો અને પછી પ્રજાનું પાલન કરનારો રાજા બન્યો. રાજાની વંશ અને રાજ્યના ભવિષ્યની ચિંતા આ રીતે દૂર થઈ. કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા કહીને પુત્રદા એકાદશીનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું.

સુકેતુમાનની કથા સંતાન માટેની આશા, મનની ચિંતા વચ્ચે માર્ગદર્શન શોધવું અને ભગવાન પ્રત્યેની શ્રદ્ધા સાથે જોડાયેલી છે. તેમાં પુત્રને વંશ અને પિતૃવિધિ આગળ ચલાવનાર માનવાની તે સમયની સામાજિક માન્યતા દેખાય છે. વ્રત અને સંતાનપ્રાપ્તિનો સંબંધ કથાની ધાર્મિક શ્રદ્ધાનો વિષય છે.

ભક્તો વિષ્ણુની પૂજા, નામજપ અને વ્રતકથાનું વાંચન કરે છે. તુલસી, ફૂલ અને દીવો અર્પણ કરવામાં આવે છે. કેટલાક પરિવારો સંતાનના સુખ અને પરિવારના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. દાન અને પ્રસાદનું વિતરણ પણ પોતાની શક્તિ તથા પરંપરા પ્રમાણે થાય છે.

કેટલાક ભક્તો ફળાહાર લે છે, તો કેટલાક અનાજ ટાળે છે. ઉપવાસ પોતાની તબિયત અને ઘર કે સંપ્રદાયની રીત પ્રમાણે કરવો. બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ અને અનુસરાતી સ્માર્ત કે વૈષ્ણવ પરંપરા પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.

પોષ અને શ્રાવણમાં પુત્રદા નામની બે એકાદશીઓ આવે છે. પોષની સુકેતુમાનની કથા અને શ્રાવણની મહીજિત રાજાની કથા અલગ છે. બંનેને એક કથા તરીકે ભેળવવી નહીં. મહિનાનું નામ અને પોતાના સ્થળનું પંચાંગ જોઈને વ્રતનો દિવસ નક્કી થાય છે.

સુકેતુમાનની કથાના કેટલાક પ્રચલિત પાઠોમાં રાણીનું નામ શૈબ્યા આવે છે. અહીં ચંપકા નામવાળો પાઠ લીધો છે; બંને આવૃત્તિઓની વિગતો એકબીજામાં ભેળવી નથી.