પિતૃ પક્ષ 2016

પિતૃ પક્ષ પૂર્વજોને યાદ કરીને તેમના માટે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરવાનું પખવાડિયું છે.

પિતૃપક્ષ એક દિવસનો તહેવાર નહીં, પરંતુ પૂર્વજોના સ્મરણ માટેનો સમયગાળો છે. ગુજરાતી અમાન્ત પરંપરામાં તે સામાન્ય રીતે ભાદરવા પૂનમની આસપાસ શરૂ થઈ ભાદરવા વદ અમાસ સુધી ચાલે છે; ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત મહિનાનાં નામ અલગ પડે છે. લોકપ્રચલિત કર્ણની કથામાં કહે છે કે મૃત્યુ પછી તેમને સોનું અને ઘરેણાં મળ્યાં, પણ અન્ન ન મળ્યું, કારણ કે જીવનમાં ખૂબ દાન કર્યું હોવા છતાં પૂર્વજોને અન્ન અર્પણ કરવાની રીત તેમને જાણીતી નહોતી. તેમને પાછા આવી અન્ન-જળ અર્પણ કરવાનો અવસર મળ્યો. આ લોકભક્તિની સમજૂતી છે, મહાભારતના દરેક પાઠની પ્રમાણિત ઘટના નહીં.

પરિવારો પોતાની પરંપરા મુજબ શ્રાદ્ધ, તર્પણ, તલ-જળ અર્પણ, અન્નદાન અને અન્ય વિધિઓ કરે છે. ઘણી જગ્યાએ પૂર્વજના અવસાનની ચંદ્રતિથિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ થાય છે. આ પરંપરાનો મુખ્ય ભાવ માતા-પિતા અને જૂની પેઢીઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા છે. સમાજ, ઘર અને પ્રદેશ પ્રમાણે વિધિ બદલાય છે; દરેક માટે એક જ નિયમ લાદવો યોગ્ય નથી.

પૂરો પખવાડિયો મહત્વનો છે: પૂનમ શરૂઆતનો સમય દર્શાવે છે અને સર્વપિતૃ અમાસે ઘણાં ઘરોમાં સમાપન થાય છે. પંચાંગમાં માત્ર પ્રથમ પૂનમ બતાવી આખો પિતૃપક્ષ પૂર્ણ થયો હોય એવું ન બતાવવું. જીવતા વડીલોની સેવા અને જરૂરિયાતમંદોની મદદ પણ આદરનો માર્ગ છે.

પિતૃ પક્ષનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસો સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

જે તિથિએ સ્વજનનું અવસાન થયું હોય, તે જ તિથિએ તેમનું શ્રાદ્ધ કરાય છે. તલ ભેળવેલું જળ અર્પાય છે. ભોજન રાંધીને બ્રાહ્મણને જમાડાય છે અને કાગડા માટે કાગવાસ કઢાય છે, જે છાપરે કે દીવાલ પર મુકાય છે. આ પખવાડિયામાં કોઈ નવું કામ શરૂ થતું નથી, એટલે લગ્ન, નવી ખરીદી કે વાસ્તુ ટાળવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધ પક્ષ પૂરો થાય તેની બીજી સવારે નવરાત્રિ બેસે છે.

સૌથી વધુ લોકો ગયા જાય છે, જ્યાં ફલ્ગુ નદીના કિનારે પિંડદાન થાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ પખવાડિયું મહાલય પક્ષ કહેવાય છે અને ઉત્તર ભારતમાં સોળ શ્રાદ્ધ. બંગાળમાં તે મહાલયાએ પૂરું થાય છે, અને એ દિવસે પરોઢે થતું પ્રસારણ દુર્ગા પૂજાની શરૂઆત કરાવે છે. શ્રાદ્ધ સ્વજનની મૃત્યુતિથિએ જ થાય છે, એટલે એક જ પરિવારમાં જુદા જુદા સ્વજનોના શ્રાદ્ધનો દિવસ જુદો હોય છે.