રક્ષાબંધન 2023

શ્રાવણ સુદ પૂનમે રક્ષાબંધન ઉજવાય છે. રાખડી સાથે અનેક પરંપરાગત કથાઓ જોડાયેલી છે. અહીં વૈષ્ણવ ભક્તિપરંપરામાં કહેવાતી લક્ષ્મીજી અને બલિની કથા છે. ત્યાર પછી ઇન્દ્રાણીના રક્ષાસૂત્રની અલગ કથા આવે છે.

બલિ શક્તિશાળી અને દાનવીર રાજા હતો. વામનરૂપે વિષ્ણુ તેની પાસે આવ્યા અને ત્રણ પગલાં જમીન માગી. બલિએ દાન આપવાનું વચન આપ્યું. પછી વામનનું રૂપ વિશાળ બન્યું. બે પગલાંમાં તેના અધિકારની ભૂમિ અને લોક માપાઈ ગયાં. ત્રીજું પગલું મૂકવા જગ્યા રહી નહીં.

બલિ પોતાનું વચન છોડવા તૈયાર નહોતો. તેણે પોતાનું મસ્તક આગળ કર્યું અને ભગવાનને ત્રીજું પગલું ત્યાં મૂકવા કહ્યું. બધું ગુમાવ્યા પછી પણ તે આપેલા વચન પર અડગ રહ્યો. વિષ્ણુ તેની નિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થયા. તેને પાતાળ લોકમાં રહેવાનું સ્થાન આપ્યું અને તેની રક્ષા કરવાનું વચન આપ્યું.

રક્ષાબંધનની ભક્તિકથામાં આ વાત આગળ વધે છે. વિષ્ણુ બલિના દ્વારપાળ બનીને પાતાળ લોકમાં રહ્યા. તેઓ પાછા વૈકુંઠ આવ્યા નહીં. લક્ષ્મીજીને તેમની ચિંતા થઈ અને તેઓ પાતાળ લોકમાં ગયાં.

શ્રાવણની પૂનમે લક્ષ્મીજીએ બલિને રાખડી બાંધીને ભાઈ તરીકે સ્વીકાર્યો. બલિએ બહેનનો આ સંબંધ માન્યો અને તેમને ભેટરૂપે કંઈક માગવા કહ્યું. લક્ષ્મીજીએ વિષ્ણુને પોતાની સાથે વૈકુંઠ પાછા મોકલવા વિનંતી કરી.

પણ વિષ્ણુએ બલિની રક્ષા કરવાનું વચન આપ્યું હતું. એક તરફ લક્ષ્મીજીની વિનંતી હતી અને બીજી તરફ બલિને આપેલું વચન. આ પરંપરાની કથા પ્રમાણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવે ચાર-ચાર મહિના બલિની રક્ષા કરવાની વ્યવસ્થા સ્વીકારી. વિષ્ણુના ચાર મહિનાના સમયને ચાતુર્માસ સાથે જોડવામાં આવે છે.

આ રીતે લક્ષ્મીજીની વિનંતીનો માર્ગ નીકળ્યો અને બલિને આપેલું રક્ષણનું વચન પણ જળવાયું. આ કથાના સંબંધથી કેટલીક પરંપરાઓમાં રક્ષાબંધનને બળેવ પણ કહે છે.

ઇન્દ્રાણીના રક્ષાસૂત્રની બીજી કથામાં દેવો અને અસુરો વચ્ચે લાંબું યુદ્ધ ચાલે છે. બાર વર્ષ પછી દેવો હાર તરફ જઈ રહ્યા હતા. ફરી યુદ્ધની તૈયારી થઈ ત્યારે શચી, જેને ઇન્દ્રાણી પણ કહે છે, તેમણે ઇન્દ્રના કલ્યાણ માટે રક્ષાસૂત્ર બાંધ્યું. આશીર્વાદ સાથે બંધાયેલો એ દોરો લઈને ઇન્દ્ર યુદ્ધમાં ગયા અને વિજય મેળવ્યો. અહીં રક્ષાસૂત્ર બાંધનાર પત્ની છે. આજની ભાઈબહેનની રાખડી સાથે આ કથાનો સંબંધ રક્ષણ અને કલ્યાણની પ્રાર્થનાથી છે.

રક્ષાબંધન સ્નેહ અને પરસ્પર જવાબદારીનો તહેવાર છે; રાખડીનો શુભ સમય ભદ્રા સહિતના નિયમોથી નક્કી થાય છે.

બહેન ભાઈને તિલક કરે છે, રાખડી બાંધે છે અને મીઠાઈ ખવડાવે છે. ભાઈ ભેટ આપે છે. પરિવારો આ દિવસને એકબીજા પ્રત્યે સ્નેહ, સન્માન અને કાળજી વ્યક્ત કરવાની તક તરીકે ઉજવે છે. પિતરાઈ ભાઈબહેન અને અન્ય સ્નેહના સંબંધોમાં પણ રાખડી બાંધવામાં આવે છે.

ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં આ તહેવારનું ચલણ સૌથી વધુ છે. કોંકણના દરિયાકાંઠે આ દિવસ નારળી પૂર્ણિમા તરીકે ઊજવાય છે. દક્ષિણમાં તે અવની અવિટ્ટમ છે, જ્યારે જનોઈ બદલાય છે. બંગાળમાં ઝૂલન પૂર્ણિમા ઊજવાય છે, જેમાં રાધાજી અને શ્રીકૃષ્ણને હીંડોળે ઝુલાવાય છે. રાખડી હવે ફક્ત સગાં ભાઈબહેન પૂરતી રહી નથી. આ ફેરફાર કોઈ જૂનો પ્રાદેશિક ફરક નથી, પણ આજના વડીલોની નજર સામે આવેલો છે.