સંવત્સરી 2011

સંવત્સરી શ્વેતાંબર જૈન પર્યુષણનું સમાપન છે. વાર્ષિક પ્રતિક્રમણ, આત્મપરીક્ષણ અને મિચ્છામિ દુક્કડમ કહી ક્ષમાયાચના તેનું હાર્દ છે. શ્વેતાંબર પરંપરામાં તારીખભેદ હોઈ શકે છે; દિગંબર ક્ષમાવાણી સંબંધિત પરંતુ અલગ પ્રસંગ છે.

સંવત્સરી શ્વેતાંબર જૈનોના પર્યુષણનો અંતિમ દિવસ છે, અને તે પ્રાયશ્ચિત્ત તથા સૌની ક્ષમાપનાનો દિવસ છે. આ દિવસે જૈનો લાંબું પ્રતિક્રમણ કરે છે, અને વર્ષ દરમિયાન મન, વચન અને કાયાથી કોઈને દુઃખ પહોંચ્યું હોય તેનો હિસાબ કરે છે. આ દિવસની ખાસ વાત એ છે કે ક્ષમા ફક્ત પરિવાર અને મિત્રો પાસે નહીં, પણ સિદ્ધાંતમાં જીવમાત્ર પાસે માગવામાં આવે છે, કારણ કે જાણતાં-અજાણતાં કોઈને પણ દુઃખ પહોંચી શકે છે. 'મિચ્છામિ દુક્કડમ્' કહેવા પાછળ ભાવના એ છે કે મારી ભૂલો અને મારાથી થયેલાં દુઃખદાયક કર્મો મિથ્યા થાઓ, એટલે કે નિષ્ફળ થાઓ, અને માફ થાઓ. આ કોઈ ઉપરછલ્લું અભિવાદન નથી. તેનું બળ પોતાની જાતને તપાસવામાં, નમ્રતામાં અને પોતાનું વર્તન બદલવાની તૈયારીમાં છે. સંવત્સરીમાં ક્ષમા બંને બાજુની સાધના બને છે. એક તરફ બચાવ કર્યા વગર માફી માગવાની, અને બીજી તરફ બીજાઓ માટે મનમાં રહેલો રોષ છોડી દેવાનો, જેથી સાધનાનું નવું વર્ષ હળવા સંબંધો અને અહિંસાની વધુ જાગૃતિ સાથે શરૂ થાય.

આ દિવસ શ્વેતાંબર પર્યુષણનું સમાપન છે, જેમાં સાધુ-સાધ્વીના ઉપદેશ, ગ્રંથપાઠ અને શ્રાવકનો સંયમ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. વાર્ષિક પ્રતિક્રમણ માત્ર પાઠ નથી; તેમાં જીવોને પહોંચાડેલી હિંસા, અસત્ય, ક્રોધ અને મોહનું આત્મપરીક્ષણ કરી સુધારાનો સંકલ્પ લેવાય છે. મિચ્છામિ દુક્કડમ કહેવું નમ્રતા અને સંબંધ સુધારવાના પ્રયત્ન સાથે જ સાર્થક બને છે. શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક, સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથી સમાજમાં ભાદરવા સુદ ચોથ કે પાંચમના પાલનમાં ભેદ હોઈ શકે છે. દિગંબર ક્ષમાવાણી સંબંધિત ક્ષમાપર્વ છે, પરંતુ માત્ર બીજી તારીખનું એ જ પર્વ નથી.

આ દિવસ ખાસ મહત્વનો છે, કારણ કે અહિંસાના જૈન સિદ્ધાંતને રોજિંદા સંબંધોની વ્યવહારુ સમીક્ષા બનાવે છે. સાધક જાણીને કરેલી ભૂલ સાથે વાણી, ઉપભોગ અને જીવમાત્ર પ્રત્યેની બેદરકારીનું પણ ચિંતન કરે છે. ક્ષમાયાચના વારંવાર નુકસાન કરવાની છૂટ નથી; શક્ય હોય ત્યાં વર્તનમાં સુધારો અને ભૂલનું નિવારણ કરવું જરૂરી છે. આ શ્વેતાંબર વાર્ષિક પરંપરાનો ભાગ છે; સંપ્રદાય પ્રમાણે તારીખ ચકાસ્યા વિના દિગંબર ક્ષમાવાણી સાથે એકરૂપ ન કરવી.

શ્વેતાંબર જૈન પર્યુષણનો અંતિમ દિવસ; આત્મપરીક્ષણ, પ્રતિક્રમણ, અહિંસા અને સર્વ જીવોની ક્ષમાયાચના.

વાર્ષિક વિસ્તૃત પ્રતિક્રમણ, ગ્રંથચિંતન, શક્તિ મુજબ ઉપવાસ અને હૃદયથી મિચ્છામિ દુક્કડમ; સંપ્રદાય અને ઘર મુજબ રીત જુદી.

ગુજરાત, રાજસ્થાન અને પ્રવાસી શ્વેતાંબર સમાજમાં મુખ્ય; દિગંબર દસલક્ષણ અને ક્ષમાવાણીનો સંબંધ છે પણ તારીખ અલગ હોઈ શકે.