શીતળા સાતમ 2000

શ્રાવણ વદ સાતમે ગુજરાતમાં શીતળા સાતમ ઉજવાય છે. આગલા દિવસે રાંધણ છઠે ભોજન તૈયાર થાય છે અને સાતમે ચૂલો ઠંડો રાખીને શીતળામાતાની પૂજા થાય છે. અહીં ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કંકાવટીમાં નોંધેલી દેરાણી-જેઠાણીની ગુજરાતી લોકકથા છે.

એક ઘરમાં દેરાણી અને જેઠાણી રહેતી હતી. શ્રાવણ માસની વદ છઠ આવી. બીજા દિવસે શીતળા સાતમ હોવાથી દેરાણીએ આખો દિવસ રસોઈ કરી. સાંજ પડતાં તે થાકીને લોથપોથ થઈ ગઈ. રાત્રે ચૂલો ઠંડો કરી દેવાનો હતો. તેણે વિચાર્યું કે પહેલાં દીકરાને દૂધ પીવડાવી લઉં, પછી ચૂલાના અંગારા ઠારી દઈશ.

દેરાણીએ બાળકને ખોળામાં લીધું. તેને દૂધ પીવડાવતાં પીવડાવતાં થાકને કારણે આંખ લાગી ગઈ. તે ઊંઘી ગઈ અને ચૂલામાં અંગારા સળગતા રહી ગયા. લોકકથામાં અડધી રાતે શીતળામાતા એ ઘેર આવ્યાં. તેઓ ચૂલામાં આળોટવા ગયાં, પણ સળગતા અંગારાથી આખા શરીરે દાઝી ગયાં. નિસાસો નાખીને તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યાં ગયાં.

સવારે દેરાણી જાગી ત્યારે બાજુમાં સૂતેલો દીકરો બળી ગયેલો અને મૃત હાલતમાં મળ્યો. તેને ભારે દુઃખ થયું. બાળકને ઊંચકીને તે શીતળામાતાને શોધવા નીકળી. પોતાના દીકરાને લઈને તે ગામની બહાર આવી અને આગળ ચાલવા લાગી.

ગામના પાદરમાં તેને ગાય મળી. ગાયે પૂછ્યું, “બહેન, ક્યાં જાય છે?” દેરાણીએ પોતાના બાળકની વાત કહી અને માતાજીને શોધવા જતી હોવાનું જણાવ્યું. ગાયે કહ્યું, “મારો સંદેશો પણ પૂછતી આવજે. મારું કોઈ સંભાળનાર કેમ નથી? આ વાછરડું મારાં આંચળ કરડે છે.” દેરાણીએ હા પાડી અને ગાયની વાત યાદ રાખી.

આગળ જતાં નદી મળી. નદીએ પોતાનું વહેણ રોકતો અવરોધ દૂર કરવા કહ્યું. દેરાણી પોતાના દુઃખમાં હતી, તોપણ વાંકી વળી અને અવરોધ કાઢી આપ્યો. નદીનું પાણી ફરી વહેવા લાગ્યું. ત્યાંથી આગળ ગઈ તો એક કઠિયારો પીપળાનું ઝાડ કાપતો હતો. તેણે તેને રોક્યો અને કહ્યું કે આજે શીતળામાતાનું પર્વ છે, પીપળાને બદલે બાવળનું લાકડું લે. કઠિયારાને પીપળા પરથી ઉતારી બાવળ તરફ વાળ્યો અને તે પોતાની વાટે આગળ ચાલી.

રસ્તામાં બે તળાવડીઓ મળી. બંનેમાં ચોખ્ખું પાણી ભરેલું હતું. એકનું પાણી બીજીમાં અને બીજીનું પાણી પહેલીમાં જતું હતું. છતાં કોઈ પશુ પાણી પીતું નહોતું અને પક્ષી પણ ચાંચ બોળતું નહોતું. તળાવડીઓએ દેરાણીને રોકીને પૂછ્યું કે તે ક્યાં જાય છે. તેની વાત સાંભળીને તેમણે કહ્યું, “અમારું પાણી આટલું સારું છે, છતાં કોઈ પીતું નથી. અમે એવું શું કર્યું હશે? માતાજીને અમારો પ્રશ્ન પણ પૂછતી આવજે.” દેરાણીએ તેમનો સંદેશો લઈ જવાનું સ્વીકાર્યું.

થોડે આગળ એક મગરમચ્છ રેતીમાં તરફડતો હતો. તેને ક્યાંય ચેન પડતું નહોતું. તેણે દેરાણીની વાત સાંભળી અને વિનંતી કરી, “મારી મુશ્કેલી પણ માતાજીને પૂછજે. પહેલાંના જન્મમાં મેં એવું શું કર્યું હશે કે આમ બેચેન પડી રહ્યો છું?” દેરાણીએ તેને પણ હા પાડી.

પછી એક સાંઢણી, એટલે ઊંટડી, મળી. તેના ગળે અનાજ દળવાની ઘંટીનો ભારે પથ્થર બાંધેલો હતો. તે દૂર દૂર સુધી રખડતી, પણ તેનું કોઈ સંભાળનાર નહોતું. તેણે કહ્યું, “મારા ગળે આ ઘંટીનું પડ કેમ લટકે છે? મારું કોઈ ધણીધોરી કેમ નથી? માતાજીને મારો સંદેશો પણ પૂછજે.” દેરાણીએ તેની વાત પણ યાદ રાખી.

આગળ આંબાનું ઝાડ મળ્યું. તેના પર નાળિયેર જેવી મોટી કેરીઓ લટકતી હતી, પણ કોઈ ફળ ચાખતું નહોતું. આંબાએ કહ્યું, “મારાં ફળ આટલાં મોટાં છે, તોપણ કોઈ એક ચીર પણ ખાતું નથી. એવું શા માટે છે તે માતાજીને પૂછતી આવજે.” દેરાણીએ હા પાડી. થોડે આગળ બે પાડા સતત લડતા હતા. કોઈ તેમને છોડાવી શકતું નહોતું અને લડતાં લડતાં તેઓ લોહીલુહાણ થઈ ગયા હતા. તેમણે પણ પોતાની લડાઈ અને દુઃખનું કારણ પૂછવા કહ્યું. દેરાણીએ તેમનો સંદેશો પણ લીધો.

ચાલતાં ચાલતાં દેરાણી એક બોરડી પાસે પહોંચી. તેના થડ પાસે એક સ્ત્રી પીડાથી તરફડતી પડી હતી. તેણે દેરાણીને પૂછ્યું કે ક્યાં જાય છે. દેરાણીએ બાળકની વાત કહી. સ્ત્રીએ પૂછ્યું કે શીતળામાતા મળી જાય તો તે તેમને ઓળખશે? દેરાણીએ સ્વીકાર્યું કે પોતે તેમને ઓળખતી નથી. ત્યારે સ્ત્રીએ કહ્યું, “તો મારું માથું જરા જોઈ આપતી જા.”

દેરાણીને પોતાના બાળકની ચિંતા હતી અને મોડું પણ થતું હતું. છતાં તેણે કહ્યું કે થોડું વધુ મોડું થશે તો પણ તે સેવા કરી આપશે. સ્ત્રીએ બાળકને પોતાના ખોળામાં મૂકવા કહ્યું. દેરાણીએ બાળક મૂક્યું અને તેમનું માથું જોવા બેસી ગઈ. જેમ જેમ તે માથું જોતી ગઈ તેમ તેમ બાળક હલવા લાગ્યું.

માથું જોઈ આપવાનું પૂરું થયું ત્યારે સ્ત્રીએ તેને આશીર્વાદ આપ્યા કે તેનું પેટ ઠરે, એટલે તેના મનને શાંતિ મળે. પછી કહ્યું, “લે, તારા દીકરાને દૂધ પીવડાવ.” દેરાણીએ બાળક હાથમાં લીધું તો તે જીવતું હતું. તેને સમજાયું કે સામે શીતળામાતા પોતે છે. તે તરત તેમના પગે પડી.

દેરાણીએ રસ્તામાં મળેલી તળાવડીઓનો પ્રશ્ન પૂછ્યો. માતાજીએ કહ્યું કે પહેલાંના જન્મમાં એ બંને દેરાણી-જેઠાણી હતી. તેમના ઘરે દૂધ-છાશની અછત નહોતી, છતાં પડોશીઓને આપતી વખતે ખાટી અને મોળી છાશ ભેળવી દેતી. કથા પ્રમાણે હવે તે બંને તળાવડીઓ બની હતી, પણ તેમનું પાણી કોઈ પીતું નહોતું. માતાજીએ દેરાણીને કહ્યું કે પાછી જતાં બંનેનું પાણી ખોબો ભરીને પીજે. ત્યાર પછી બીજા પણ પાણી પીવા લાગશે.

પછી દેરાણીએ મગરમચ્છની વાત પૂછી. માતાજીએ કહ્યું કે તે પહેલાંના જન્મમાં ચારેય વેદ જાણતો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ હતો. પરંતુ તેણે પોતાનું જ્ઞાન કોઈને સંભળાવ્યું નહીં. માતાજીએ સમજાવ્યું કે તેનું જ્ઞાન અંદર જ રહીને સડતું હોવાથી તે બેચેન રહે છે. માતાજીએ કહ્યું કે દેરાણી તેના કાનમાં વાત કહે તો તેની બેચેની મટી જશે.

ઊંટડીનો સંદેશો પૂછતાં માતાજીએ જણાવ્યું કે તે પહેલાંના જન્મમાં એક સ્ત્રી હતી. તેના ઘરમાં અનાજ દળવાની ઘંટી હતી, પણ તે કોઈને દળવા દેતી નહોતી. હવે તેના ગળે ઘંટીનો પથ્થર બાંધેલો હતો અને તે રખડતી હતી. દેરાણી તેને હાથ અડાડશે તો પથ્થર છૂટી જશે, એમ માતાજીએ કહ્યું.

દેરાણીએ આંબાની વાત કરી. માતાજીએ કહ્યું કે તે પહેલાંના જન્મમાં સંતાન વગરનો ધનવાન માણસ હતો. તેની પાસે ઘણું ધન હતું, પણ તેણે બહેનો કે દીકરીઓને કંઈ આપ્યું નહીં. હવે આંબો બન્યો હતો, છતાં તેનાં ફળ કોઈ ખાતું નહોતું. માતાજીએ કહ્યું કે ઝાડ નીચે ધનના સાત ચરુ છે. તે કાઢી લે અને કેરીની એક ચીર ચાખે તો બીજા પણ ફળ ખાશે.

છેલ્લે દેરાણીએ લડતા પાડાઓનો પ્રશ્ન પૂછ્યો. માતાજીએ જણાવ્યું કે તે બંને પહેલાંના જન્મમાં ગામના પટેલ હતા. સતત ઝઘડતા રહેતા હોવાથી આ જન્મમાં પાડા થયા હતા અને તેમની લડાઈ ચાલ્યા કરતી હતી. દેરાણી તેમને હાથ અડાડશે એટલે બંનેનો છુટકારો થશે, એવું તેમણે કહ્યું.

દેરાણી માતાજીને નમન કરીને જીવતા દીકરાને રમાડતી પાછી નીકળી. રસ્તામાં પહેલા બંને પાડા મળ્યા. તેણે હાથ અડાડ્યો તો તેમની લડાઈ બંધ થઈ. આંબા પાસે પહોંચીને તેણે ઝાડને જરા ઊંચું થવા કહ્યું, જેથી નીચેથી ચરુ કાઢી શકે. આંબો ઊંચો થયો. દેરાણીએ સોનાના સાત ચરુ કાઢ્યા અને કેરી ચાખી. તરત પક્ષીઓ આવીને આંબાની ડાળીઓ પર બેસવા લાગ્યાં.

આગળ ઊંટડી મળી. દેરાણીએ તેના ગળે હાથ મૂક્યો તો ઘંટીનો ભારે પથ્થર છૂટી ગયો. મગરમચ્છના કાનમાં વાત કહી તો તેને તરત શાંતિ મળી. પછી બંને તળાવડીઓનું પાણી ખોબો ભરીને પીધું. હવે પશુ-પક્ષીઓ પણ ત્યાં પાણી પીવા આવ્યાં. ગામના પાદરમાં ગાય ઊભી હતી. દેરાણી તેને પોતાની સાથે ઘરે લઈ ગઈ.

દેરાણી જીવતા દીકરા, ધન અને ગાય સાથે ઘેર આવી ત્યારે જેઠાણી આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ. તેણે પૂછ્યું કે આ બધું કેવી રીતે થયું. દેરાણીએ આખી વાત કહી. સાંભળીને જેઠાણીના મનમાં પણ એવું જ ધન મેળવવાની ઇચ્છા થઈ. તેણે આવતા વર્ષની સાતમની રાહ જોવાનું વિચાર્યું.

બીજા વર્ષે શીતળા સાતમ આવી ત્યારે જેઠાણીએ જાણી જોઈને ચૂલો ઠંડો કર્યો નહીં. કથા પ્રમાણે શીતળામાતા આવ્યાં, દાઝ્યાં અને શાપ આપીને ચાલ્યાં ગયાં. જેઠાણીનું બાળક પણ બળીને મૃત થયું. તે બાળકને ઊંચકીને માતાજીને શોધવા નીકળી.

પાદરમાં ગાયે તેને પૂછ્યું કે ક્યાં જાય છે. જેઠાણીએ શીતળામાતાને શોધવા જતી હોવાનું કહ્યું. ગાયે પૂછ્યું કે તે માતાજીને ઓળખે છે? જેઠાણીએ ગર્વથી કહ્યું કે તે તો તેમને જોઈને જ ઓળખી લેશે. ગાયે પોતાનો સંદેશો લઈ જવા કહ્યું, પરંતુ જેઠાણી ગુસ્સે થઈ. પોતાના બાળકની હાલત બતાવીને તેણે ગાયને તોછડો જવાબ આપ્યો અને આગળ ચાલી ગઈ.

રસ્તામાં તળાવડીઓ, ઊંટડી, મગરમચ્છ અને આંબાએ વાત કરી ત્યારે જેઠાણીએ સૌને એવી જ રીતે ઝાટકી દીધાં. તે કોઈની વાત સાંભળવા કે સંદેશો લઈ જવા તૈયાર થઈ નહીં. આખો દિવસ ચારે તરફ ભટકી, પણ તેને શીતળામાતા ક્યાંય મળ્યાં નહીં. સાંજ પડી ત્યારે તે ઘરે પાછી આવી. તેનું બાળક જીવતું થયું નહીં.

આ પર્વમાં શીતળામાતા પાસે બાળકો અને પરિવારના સુખ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ગુજરાતી લોકકથામાં પોતાના દુઃખ વચ્ચે પણ બીજાની વાત સાંભળતી અને સેવા કરતી દેરાણીનું સ્થાન મુખ્ય છે. માતાજી પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને પરિવારની વ્રતપરંપરા આ દિવસે યાદ થાય છે.

રાંધણ છઠે પોતાના ઘરની રીત પ્રમાણે રસોઈ તૈયાર કરવામાં આવે છે. શીતળા સાતમે ચૂલો પ્રગટાવ્યા વિના શીતળામાતાની પૂજા કરે છે અને આગલા દિવસે તૈયાર કરેલો પ્રસાદ ધરાવે છે. માતાજીનાં દર્શન કરવા અને વ્રતકથા સાંભળવાની પણ પરંપરા છે. ભોજનની વાનગીઓ અને પૂજાની રીત ઘર પ્રમાણે બદલાય છે.

ગુજરાતમાં શ્રાવણ વદ સાતમ સાથે રાંધણ છઠ અને ઠંડો ચૂલો રાખવાની પરંપરા જોડાયેલી છે. ઉત્તર ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં શીતળા અષ્ટમી કે બસોડા બીજા માસમાં ઉજવાય છે. તેની તિથિ અને સ્થાનિક રીત અલગ હોય છે. શીતળામાતાની કથાઓમાં પણ પ્રદેશ અને પરિવાર પ્રમાણે જુદી આવૃત્તિઓ મળે છે.