સીતા નવમી 2037

વૈશાખ સુદ નોમે સીતાજીના પ્રાગટ્યનું સ્મરણ કરીને સીતા નવમી ઉજવાય છે. તેને જાનકી નવમી પણ કહે છે. મિથિલાના જનક રાજાને હળની ચાસમાંથી મળેલી બાળકી આગળ જતાં સીતા તરીકે ઓળખાઈ. અહીં વાલ્મીકિ રામાયણમાં આવતી તેમના પ્રાગટ્યથી રામ સાથેનાં લગ્ન સુધીની કથા છે.

મિથિલાના રાજા જનક એક વખત યજ્ઞ માટેની જમીન ખેડીને તૈયાર કરી રહ્યા હતા. હળ ચાલતું હતું ત્યારે ધરતીમાંથી એક બાળકી પ્રગટ થઈ. જનકે તેને પોતાની પુત્રી તરીકે સ્વીકારી. હળથી પડતી ચાસને સીતા કહે છે; એ ચાસમાંથી મળેલી પુત્રી સીતા નામે જાણીતી થઈ. તેમનો જન્મ સામાન્ય રીતે માતાના ગર્ભમાંથી થયો ન હતો, પરંતુ જનકના ઘરે તેઓ પોતાની જ દીકરીની જેમ મોટાં થયાં.

સીતા મોટાં થતાં જનકે તેમનાં લગ્ન માટે એક પ્રતિજ્ઞા લીધી. વરનું પરાક્રમ જ તેની કસોટી બનશે. રાજાના કુટુંબ પાસે શિવજીનું એક અસાધારણ ધનુષ હતું. તેને ઉપાડીને દોરી ચડાવી શકે એવો વીર તેમની પુત્રી સાથે લગ્ન કરશે. સીતા જનકને પોતાના પ્રાણથી પણ વહાલાં હતાં અને પોતાની પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે યોગ્ય વર મળે એવી તેમની ઇચ્છા હતી.

આ ધનુષ જનકના પૂર્વજ દેવરાત પાસે દેવોએ સાચવવા આપ્યું હતું. જૂના સમયમાં દક્ષના યજ્ઞ વખતે પોતાનો ભાગ ન મળતાં શિવજી ક્રોધિત થયા હતા. તેમણે આ ધનુષ ચડાવીને દેવોને દંડ કરવાની વાત કરી હતી. દેવોએ પ્રાર્થના કરતાં તેમનો ક્રોધ શાંત થયો. શિવજીએ એ ધનુષ દેવોને આપ્યું અને દેવોએ પછી જનકના પૂર્વજને સાચવવા સોંપ્યું. ત્યારથી જનકનો વંશ તેની પૂજા અને સંભાળ કરતો આવ્યો હતો.

સીતા સાથે લગ્ન કરવાની ઇચ્છાથી અનેક રાજાઓ મિથિલા આવ્યા. જનકે તેમને પોતાની પ્રતિજ્ઞા જણાવી. તેમનું બળ અજમાવવા શિવજીનું ધનુષ સામે લાવવામાં આવ્યું. પરંતુ કોઈ રાજા તેને ઉપાડીને સંભાળી પણ શક્યો નહીં. જનકે પોતાની પ્રતિજ્ઞા છોડીને તેમાંથી કોઈની સાથે પુત્રીનાં લગ્ન ન કર્યાં.

પોતાનું અપમાન થયું છે એમ માનીને એ રાજાઓ ગુસ્સે થયા. તેમણે મિથિલાને ઘેરી લીધું અને નગરને પીડવા લાગ્યા. આખું એક વર્ષ આ ઘેરો ચાલ્યો. નગરનાં સાધનો અને જીવન ચલાવવા જરૂરી વસ્તુઓ ઘટવા લાગી. જનક આ સ્થિતિથી ખૂબ દુઃખી થયા.

છેવટે જનકે તપ કરીને દેવોને પ્રસન્ન કર્યા. દેવોએ તેમને હાથી, ઘોડા, રથ અને પગપાળા સૈનિકોવાળું સૈન્ય આપ્યું. એ સહાયથી હુમલો કરનારા રાજાઓ હારી ગયા અને પોતાના સાથીઓ સાથે ભાગી ગયા. મિથિલાનો ઘેરો દૂર થયો, પણ જનકની પ્રતિજ્ઞા હજી પૂરી થઈ નહોતી.

આ પછી વિશ્વામિત્ર ઋષિ અયોધ્યાના રાજા દશરથના બે પુત્રો રામ અને લક્ષ્મણને લઈને મિથિલામાં આવ્યા. એક સવારે જનકે ઋષિ અને બંને રાજકુમારોનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું અને તેમના માટે શું કરી શકે તે પૂછ્યું. વિશ્વામિત્રે જણાવ્યું કે દશરથના આ બંને પુત્રો તેમની પાસે રહેલું અદ્ભુત ધનુષ જોવા ઇચ્છે છે.

જનકે વિશ્વામિત્રને ધનુષની જૂની વાત, સીતાનું પ્રાગટ્ય અને લગ્ન માટે લીધેલી પોતાની પ્રતિજ્ઞા કહી. અગાઉ આવેલા રાજાઓની નિષ્ફળતા તથા મિથિલા પર થયેલો ઘેરો પણ જણાવ્યો. પછી કહ્યું કે જો રામ આ ધનુષ પર દોરી ચડાવી શકે તો પોતાની પુત્રી સીતાનાં લગ્ન તેમની સાથે કરશે.

વિશ્વામિત્રે ધનુષ લાવવા કહ્યું. જનકની આજ્ઞાથી મંત્રીઓ તેને રાખેલી જગ્યાએ ગયા. ધનુષ લોખંડની એક મોટી પેટીમાં હતું. પેટીને આઠ પૈડાં હતાં અને પાંચ હજાર બળવાન માણસો તેને ખૂબ મહેનતે ખેંચીને લાવ્યા. તેના પર ચંદન અને ફૂલમાળાઓ ચડાવેલી હતી. સૌની સામે ધનુષની પેટી મૂકવામાં આવી.

જનકે ફરી જણાવ્યું કે આ જ ધનુષની તેમના વંશના રાજાઓ પૂજા કરતા આવ્યા છે અને મોટા મોટા પરાક્રમી રાજાઓ પણ તેને ચલાવી શક્યા નથી. વિશ્વામિત્રે રામને ધનુષ જોવા કહ્યું. રામે પેટી ઉઘાડીને ધનુષ જોયું. તેમણે તેને હાથ લગાવી ઉપાડવાનો અને દોરી ચડાવવાનો પ્રયત્ન કરવાની અનુમતિ માગી.

રાજા અને ઋષિએ અનુમતિ આપી. રામે ધનુષના વચ્ચેના ભાગને સહજતાથી પકડ્યો. હજારો લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે ધનુષ ઉપાડ્યું અને તેની દોરી ચડાવી. પછી દોરી ખેંચતાં ધનુષ વચ્ચેથી તૂટી ગયું.

ધનુષ તૂટવાનો અવાજ વીજળીના કડાકા જેવો થયો. જાણે મોટો પર્વત ફાટ્યો હોય એમ ધરતી ધ્રૂજી. વિશ્વામિત્ર, જનક અને રામ-લક્ષ્મણ સિવાય ત્યાંના લોકો એ પ્રચંડ અવાજથી બેભાન થઈને પડી ગયા. થોડા સમય પછી સૌને ભાન આવ્યું અને તેઓ ફરી સ્વસ્થ થયાં.

જનકને રામનું આ પરાક્રમ જોઈને ભારે આશ્ચર્ય થયું. તેમણે વિશ્વામિત્ર સામે હાથ જોડીને કહ્યું કે દશરથના પુત્રનું અદ્ભુત બળ હવે પોતાની આંખે જોયું છે. પોતાની પ્રતિજ્ઞા સાચી પડી છે. સીતાને રામ જેવા પતિ મળે તેનાથી જનકના કુટુંબનો યશ વધશે એમ તેમણે જણાવ્યું.

જનકે વિશ્વામિત્રની મંજૂરી લઈને પોતાના દૂતોને અયોધ્યા મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો. દૂતો દશરથને આખી ઘટના કહેશે, રામ અને લક્ષ્મણ ઋષિની દેખરેખમાં સલામત છે તે જણાવશે અને લગ્ન માટે તેમને મિથિલા બોલાવશે. વિશ્વામિત્રે સંમતિ આપી અને દૂતો રથોમાં નીકળ્યા.

રસ્તામાં ત્રણ રાત વિતાવીને દૂતો અયોધ્યા પહોંચ્યા. દશરથની અનુમતિથી તેઓ રાજમહેલમાં ગયા અને નમ્રતાથી જનકનો સંદેશ આપ્યો. રામે શિવજીનું ધનુષ ચડાવીને તોડી નાખ્યું છે અને જનક પોતાની પુત્રીનાં લગ્ન તેમની સાથે કરવા ઇચ્છે છે તે જણાવ્યું. કુટુંબ, ગુરુઓ અને પુરોહિતો સાથે મિથિલા પધારવાનું આમંત્રણ આપ્યું.

પુત્રોના સમાચાર અને લગ્નનું આમંત્રણ સાંભળીને દશરથ ખૂબ ખુશ થયા. તેમણે વસિષ્ઠ, વામદેવ અને મંત્રીઓની સલાહ લીધી. સૌએ આ સંબંધને સ્વીકાર્યો. દશરથે બીજા જ દિવસે મિથિલા જવાની તૈયારી કરવા કહ્યું.

દશરથ ગુરુઓ, ઋષિઓ અને સ્વજનો સાથે નીકળ્યા. લગ્ન માટે ધન, રત્નો અને જરૂરી સામાન આગળ મોકલાયો. સૈન્ય અને સવારીની પણ વ્યવસ્થા થઈ. ચાર દિવસની મુસાફરી પછી તેઓ વિદેહ પહોંચ્યા. જનકે તેમનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. રામ અને લક્ષ્મણ પિતાને મળ્યા ત્યારે દશરથને આનંદ થયો.

જનકે લગ્નના આનંદમાં ભાગ લેવા પોતાના નાના ભાઈ કુશધ્વજને પણ બોલાવ્યા. કુશધ્વજ સાંકાશ્ય નગરમાં રાજ્ય કરતા હતા. દૂતોનો સંદેશ મળતાં તેઓ આવ્યા અને ઋષિઓ તથા વડીલોને નમન કર્યું. બંને કુટુંબોની બેઠકમાં વસિષ્ઠે દશરથના વંશની અને જનકે પોતાના વંશની વાત જણાવી.

જનકે સીતાનાં રામ સાથે અને પોતાની બીજી પુત્રી ઊર્મિલાનાં લક્ષ્મણ સાથે લગ્ન કરવાની સંમતિ આપી. વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠે કુશધ્વજની બે પુત્રીઓ માટે પણ સંબંધ સૂચવ્યો. માંડવીનાં ભરત સાથે અને શ્રુતકીર્તિનાં શત્રુઘ્ન સાથે લગ્ન થાય એમ નક્કી થયું. જનક અને કુશધ્વજ આ સંબંધોથી પ્રસન્ન થયા. ચારેય લગ્ન એક જ દિવસે કરવાની તૈયારી થઈ.

દશરથે લગ્ન પહેલાંની વિધિઓ અને પૂર્વજોના સ્મરણનું કાર્ય કર્યું. પુત્રોના નામે ગાયો તથા ધનનું દાન આપ્યું. યોગ્ય સમયે ચારેય રાજકુમારો લગ્નમંડપમાં આવ્યા. જનકે વસિષ્ઠને બીજા ઋષિઓ સાથે મળીને લગ્નવિધિ કરાવવા વિનંતી કરી.

વસિષ્ઠે વિશ્વામિત્ર અને શતાનંદને સાથે રાખીને મંડપમાં યજ્ઞવેદી તૈયાર કરી. ચંદન, ફૂલો, અંકુરવાળાં પાત્રો, કળશો, ધૂપ અને પૂજાની વસ્તુઓથી વેદી સજાવાઈ. દર્ભ પાથરીને અગ્નિ સ્થાપ્યો અને મંત્રો સાથે આહુતિઓ આપી.

પછી જનક આભૂષણોથી સજેલાં સીતાને અગ્નિની સામે રામની પાસે લઈ આવ્યા. તેમણે રામને પોતાની પુત્રીનો પરિચય આપતાં કહ્યું કે સીતા જીવનના ધર્મ અને કર્તવ્યોમાં તેમની સાથી બનશે. તેમને સ્વીકારી તેમનો હાથ પોતાના હાથમાં લેવા કહ્યું. સીતાની પતિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને પડછાયાની જેમ સાથ રહેવાની વાત કહી આશીર્વાદ આપ્યા. પછી મંત્રોથી પવિત્ર કરેલું જળ અર્પણ કરીને લગ્નની વિધિ કરી.

એ સમયે દેવો અને ઋષિઓએ પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરી. આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં અને દેવદુંદુભિ વાગી. જનકે લક્ષ્મણને ઊર્મિલાનો હાથ સ્વીકારવા કહ્યું. પછી ભરતને માંડવી અને શત્રુઘ્નને શ્રુતકીર્તિ સાથે લગ્ન કરવા બોલાવ્યા. વસિષ્ઠના માર્ગદર્શન પ્રમાણે ચારેય રાજકુમારોએ પોતપોતાની વધૂનો હાથ પકડ્યો.

ચારેય દંપતીએ અગ્નિ, વેદી, જનક અને ઋષિઓની પ્રદક્ષિણા કરી અને લગ્નની બીજી વિધિઓ પૂરી કરી. ગાન અને વાદ્યોના અવાજ વચ્ચે ગંધર્વોએ ગીત ગાયાં અને અપ્સરાઓએ નૃત્ય કર્યું. અગ્નિની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા સાથે ચારેયનાં લગ્ન પૂર્ણ થયાં.

લગ્ન પછી રામ, લક્ષ્મણ, ભરત અને શત્રુઘ્ન પોતાની પત્નીઓ સાથે ઉતારાની જગ્યાએ ગયા. દશરથ, ઋષિઓ અને સ્વજનો પણ તેમની પાછળ ગયાં. ધરતીમાંથી મળેલી જે બાળકીને જનકે પોતાની પુત્રી બનાવીને ઉછેરી હતી, તે સીતા હવે રામની જીવનસાથી બન્યાં. મિથિલા અને અયોધ્યાના બંને કુટુંબો આ લગ્નસંબંધથી જોડાયાં.

જનક સીતાને ધરતીમાંથી મળ્યાં હોવા છતાં પોતાની જ પુત્રી તરીકે સ્વીકારે છે. તેમની કથા ધરતી સાથેનો સંબંધ, માતા-પિતાનો સ્નેહ અને વચન નિભાવવાની ભાવના સાથે જોડાયેલી છે. લગ્ન વખતે જનક સીતાને રામના ધર્મ અને કર્તવ્યોમાં સાથી તરીકે ઓળખાવે છે. સીતા નવમી પર ભક્તો તેમના પ્રાગટ્ય અને સીતા-રામના સંબંધનું સ્મરણ કરે છે.

ભક્તો સીતા-રામનું પૂજન કરે છે, ફૂલ અને પ્રસાદ અર્પણ કરે છે અને રામાયણની કથા વાંચે કે સાંભળે છે. મંદિરોમાં પોતાની પરંપરા પ્રમાણે અભિષેક, ભજન અને કીર્તન થાય છે. કેટલાક ભક્તો વ્રત રાખે છે અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરે છે.

ઘણી પરંપરામાં વૈશાખ સુદ નોમના મધ્યાહ્ને પ્રાગટ્યનું સ્મરણ થાય છે. પૂજાનો ચોક્કસ સમય પોતાના સ્થળના પંચાંગ અને મંદિરના કાર્યક્રમ પ્રમાણે જોવામાં આવે છે. દરેક સ્થળે ઘડિયાળનો એક જ સમય માનવામાં આવતો નથી.

મિથિલા પ્રદેશમાં સીતાને પોતાની પુત્રી જાનકી તરીકે વિશેષ સ્નેહથી યાદ કરવામાં આવે છે. બિહારના સીતામઢી અને પુનૌરા ધામની સ્થાનિક પરંપરા તેમના પ્રાગટ્ય સાથે જોડાયેલી છે. સીતા નવમીએ ત્યાંના જાનકી મંદિરોમાં દર્શન અને પૂજા માટે ભક્તો આવે છે.

નેપાળના જનકપુરમાં જાનકી મંદિર સીતા-ભક્તિનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે. ત્યાં સીતા અને રામનાં લગ્નનું સ્મરણ કરાવતો વિવાહમંડપ પણ છે. જન્મોત્સવની સીતા નવમી અને લગ્નોત્સવની વિવાહ પંચમી અલગ પ્રસંગો છે; મંદિરના ઉત્સવ માટે સ્થાનિક કાર્યક્રમ જોવામાં આવે છે.

કેટલીક પંચાંગપરંપરામાં જાનકી જયંતીનો દિવસ ફાગણ વદ આઠમ તરીકે પણ આવે છે. અમાન્ત મહિનાની ગણતરીમાં એ જ દિવસ મહા વદ આઠમ કહેવાઈ શકે છે. તેને વૈશાખ સુદ નોમની સીતા નવમી સાથે એક જ તારીખ માની લેવી નહીં.