વરાહ જયંતી 1974

ભાદરવા સુદ ત્રીજે ભગવાન વિષ્ણુના વરાહ અવતારનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. વરાહ એટલે જંગલી ભૂંડનું રૂપ. અહીં ભાગવતમાં આવતો હિરણ્યાક્ષવધનો પ્રસંગ છે, જેમાં વરાહ ભગવાન પૃથ્વીને બચાવીને સુરક્ષિત મૂકે છે અને પછી હિરણ્યાક્ષ સામે યુદ્ધ કરે છે.

હિરણ્યાક્ષ નામનો અસુર પોતાની શક્તિના ગર્વમાં યુદ્ધ માટે કોઈ પ્રતિસ્પર્ધીને શોધતો ફરતો હતો. તે કશ્યપ અને દિતિનો પુત્ર તથા હિરણ્યકશિપુનો ભાઈ હતો. ખભા પર મોટી ગદા રાખીને તે જળના સ્વામી વરુણ પાસે પહોંચ્યો અને તેમને યુદ્ધ માટે પડકાર્યા. વરુણે પોતાનો ગુસ્સો શાંત રાખ્યો અને કહ્યું કે પોતે હવે યુદ્ધમાંથી નિવૃત્ત થયા છે.

વરુણે તેને વિષ્ણુ પાસે જવા કહ્યું. તેના જેવા યુદ્ધકુશળ અસુરનો સામનો કરી શકે એવા ભગવાન સિવાય બીજા કોઈ તેમને દેખાતા નહોતા. તેમણે ચેતવ્યું કે ભગવાન પાસે પહોંચતાં જ તેનો ગર્વ તૂટશે અને યુદ્ધમાં તેનો અંત આવશે. હિરણ્યાક્ષે આ ચેતવણીને ગણકારી નહીં. નારદ પાસેથી ભગવાન ક્યાં છે તે જાણીને તે ઝડપથી રસાતળમાં પહોંચ્યો.

ત્યાં તેણે પૃથ્વીને દાંત પર ઊંચકીને લઈ જતા વરાહ ભગવાનને જોયા. તેમને જંગલનું પ્રાણી કહીને હસવા લાગ્યો. તેણે દાવો કર્યો કે પૃથ્વી રસાતળના રહેવાસીઓને સોંપવામાં આવી છે અને તેને પોતાની નજર સામે લઈ જવા નહીં દે. ભગવાનને પોતાના શત્રુઓના પક્ષે લડનારા કહીને અપમાન કર્યું. ગદાથી તેમનો વધ કરીને દેવો અને ઋષિઓનો આધાર જ નષ્ટ કરી દેશે એવી ધમકી આપી.

ભગવાને તેની કડવી વાતો સહન કરી. દાંત પર રહેલી પૃથ્વી ભયભીત હતી, એટલે પહેલાં તેને સુરક્ષિત બહાર લાવવાની કામગીરી આગળ વધારી. હિરણ્યાક્ષ પાછળ પડ્યો અને તેમને ભાગી જવાના મહેણાં મારવા લાગ્યો. વરાહ ભગવાને પૃથ્વીને પાણીની સપાટી પર પોતાની નજર સામે રહે એવી જગ્યાએ સ્થાપી અને પોતાની શક્તિથી તેને ટકવાનો આધાર આપ્યો. હિરણ્યાક્ષ જોતો રહ્યો. બ્રહ્માએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને દેવોએ ફૂલો વરસાવ્યાં.

પૃથ્વીને સુરક્ષિત મૂક્યા પછી ભગવાન હિરણ્યાક્ષ તરફ વળ્યા. તેમણે તેના અભિમાની શબ્દોનો જવાબ આપ્યો કે પોતે જંગલનું પ્રાણી છે અને તેના જેવા હુમલાખોરને શોધે છે. મૃત્યુના બંધનમાં રહેલા અસુરની બડાઈથી પોતાને ભય નથી. ખાલી ધમકીઓ આપવાને બદલે લડીને પોતાનું કહ્યું સાચું કરી બતાવે, એમ તેમણે પડકાર્યો. આ સાંભળીને હિરણ્યાક્ષ વધુ ગુસ્સે થયો.

અસુરે ગદાથી ભગવાનની છાતી પર પ્રહાર કર્યો. ભગવાન સહેજ બાજુએ ખસીને બચી ગયા. તેમણે પોતાની ગદાથી તેની જમણી ભમર તરફ પ્રહાર કર્યો, પરંતુ હિરણ્યાક્ષ યુદ્ધમાં કુશળ હતો અને પોતાની ગદાથી તે રોકી ગયો. બંને વચ્ચે ભયંકર ગદાયુદ્ધ શરૂ થયું. પ્રહારો વાગ્યા, ઘા પડ્યા અને લોહી વહ્યું. જીતવા માટે બંને જુદા જુદા દાવ અજમાવતા રહ્યા.

બ્રહ્મા બીજા ઋષિઓ સાથે આ યુદ્ધ જોવા આવ્યા. તેમણે ભગવાનને વિનંતી કરી કે આ અસુરને વધુ છૂટ ન આપે. પોતાના વરદાનના ગર્વમાં તે દેવો, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને નિર્દોષ જીવોને સતાવતો હતો. સાંજનો ભયંકર સમય નજીક આવતો હતો, જેમાં તેની માયા વધુ બળવાન બની શકે. અભિજિતની શુભ ઘડી પણ વીતી રહી હતી. તેથી તેનો વહેલો અંત કરીને લોકમાં શાંતિ સ્થાપે, એવી બ્રહ્માએ પ્રાર્થના કરી.

વરાહ ભગવાને સ્મિત અને સ્નેહભરી નજરથી બ્રહ્માની વિનંતી સ્વીકારી. તેમણે ઊછળીને હિરણ્યાક્ષની હડપચી તરફ ગદા ચલાવી. અસુરની ગદાના ઘાથી ભગવાનની ગદા હાથમાંથી છટકીને ફરતી ફરતી નીચે પડી. જોનાર દેવો અને ઋષિઓમાંથી ચિંતાનો પોકાર ઊઠ્યો. હિરણ્યાક્ષ પાસે પ્રહાર કરવાની તક હતી, છતાં સામેનો યોદ્ધો નિઃશસ્ત્ર હોય ત્યારે ઘા ન કરવાની યુદ્ધની મર્યાદા તેણે રાખી. ભગવાને આ વર્તનની કદર કરી અને સુદર્શન ચક્રનું સ્મરણ કર્યું.

સુદર્શન ચક્ર ભગવાનના હાથમાં ફરવા લાગ્યું. હિરણ્યાક્ષ ગુસ્સે ફૂંફાડા મારતો આગળ ધસ્યો અને ફરી ગદા ફેંકી. ભગવાને ડાબા પગથી એને સહેલાઈથી નીચે પાડી દીધી. તેમણે અસુરને પોતાનું શસ્ત્ર ઉપાડી ફરી પ્રયાસ કરવા કહ્યું. તેણે ફરી ગદા ચલાવી, પરંતુ આ વખતે ભગવાન પોતાની જગ્યાએ ઊભા રહીને તેને પકડી લીધી. પોતાની શક્તિ આમ નિષ્ફળ જતાં અસુર શરમાયો. ભગવાને પાછી આપેલી ગદા લેવા પણ તે તૈયાર ન થયો.

હિરણ્યાક્ષે હવે અગ્નિ જેવું ચમકતું ત્રિશૂળ ઉપાડ્યું અને પૂરા બળથી ફેંક્યું. તે આકાશમાં તેજથી ચમક્યું, પરંતુ ભગવાને સુદર્શન ચક્રથી તેના ટુકડા કરી નાખ્યા. અસુર ગુસ્સામાં ગર્જતો નજીક આવ્યો, ભગવાનની છાતી પર મુક્કો માર્યો અને અદૃશ્ય થઈ ગયો. વરાહ ભગવાન સહેજ પણ ડગ્યા નહીં; જાણે હાથી પર ફૂલની માળાનો ઘા થયો હોય.

પછી હિરણ્યાક્ષે ભયંકર માયા ફેલાવી. ચારે બાજુથી જોરદાર પવન ફૂંકાયો અને ધૂળથી અંધારું છવાયું. પથ્થરોનો વરસાદ થવા લાગ્યો. વાદળોએ આકાશના પ્રકાશને ઢાંકી દીધો; વીજળી અને ગર્જના થવા લાગી. લોહી, પરુ, વાળ, હાડકાં અને મળમૂત્ર વરસતાં દેખાયાં. જોનાર લોકોને લાગ્યું કે જાણે પ્રલય આવી રહ્યો છે.

શસ્ત્રો વરસાવતા પર્વતો દેખાયા. ખુલ્લા વાળવાળી, વસ્ત્ર વિનાની રાક્ષસીઓ ત્રિશૂળ લઈને સામે આવી. પગપાળા અને ઘોડા, રથ તથા હાથી પર આવેલા યક્ષો અને રાક્ષસો હિંસક બૂમો પાડવા લાગ્યા. આ બધી અસુરની માયા હતી. ભગવાને સુદર્શન ચક્રનો પ્રયોગ કર્યો અને એ ભયંકર દૃશ્યોનો નાશ થઈ ગયો.

એ જ ક્ષણે હિરણ્યાક્ષની માતા દિતિનું હૃદય ધ્રૂજી ઊઠ્યું. તેને પતિ કશ્યપે કહેલી વાત યાદ આવી: તેના પુત્રો જીવોને સતાવશે અને ભગવાન અવતાર લઈને તેમનો અંત કરશે. તેના સ્તનમાંથી લોહી વહ્યું.

પોતાની માયા નાશ પામેલી જોઈને હિરણ્યાક્ષ ફરી ભગવાન સામે આવ્યો. તેણે બંને હાથમાં તેમને જકડીને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તેને આશ્ચર્ય થયું: ભગવાન તેના હાથના ઘેરાવની બહાર ઊભા હતા. તે ફરી કઠોર મુક્કાઓથી પ્રહાર કરવા લાગ્યો. ત્યારે વરાહ ભગવાને તેના કાનના મૂળ પાસે એક ઘા કર્યો.

એ ઘાથી હિરણ્યાક્ષનું શરીર ચકરાવા લાગ્યું. આંખો બહાર નીકળી આવી, હાથપગ ઢીલા પડી ગયા અને વાળ વિખેરાયા. ભારે પવનથી ઊખડીને પડતા મોટા વૃક્ષની જેમ તે જમીન પર પડ્યો અને મૃત્યુ પામ્યો. તેની જે શક્તિથી બધાં ભય પામતાં હતાં, તેનો અંત આવી ગયો.

બ્રહ્મા અને બીજા દેવોએ તેના શરીરને જોયું. તેના ચહેરાનું તેજ હજી ઝાંખું પડ્યું નહોતું. બ્રહ્માએ કહ્યું કે યોગીઓ જેમનાં દર્શન માટે એકાંતમાં ધ્યાન કરે છે, એવા ભગવાનના મુખને જોતાં જોતાં આ અસુરે દેહ છોડ્યો છે. આવો અંત મળવો દુર્લભ છે. તેમણે એ પણ યાદ કરાવ્યું કે હિરણ્યાક્ષ અને તેનો ભાઈ મૂળ ભગવાનની સેવામાં રહેતા હતા. શાપથી તેમને અસુરકુળમાં જન્મ લેવો પડ્યો હતો; થોડા જન્મો પછી તેઓ પોતાના સ્થાન પર પાછા પહોંચશે.

દેવોએ વરાહ ભગવાનને વારંવાર પ્રણામ કર્યા. જગતનું પાલન કરવા તેમણે આ રૂપ ધારણ કર્યું છે એવી સ્તુતિ કરી. લોકને પીડા આપનારા અસુરનો અંત થતાં પોતાને રાહત મળી છે, એવો ભાવ વ્યક્ત કર્યો. પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર થઈ ચૂક્યો હતો અને તેના રક્ષણમાં અવરોધ કરનાર હિરણ્યાક્ષ પણ પરાજિત થયો હતો.

બ્રહ્મા અને દેવો તેમની મહિમા ગાતા રહ્યા ત્યારે વરાહ ભગવાન પોતાના ધામમાં પાછા ગયા, જ્યાં આનંદનો ઉત્સવ સતત રહે છે. મૈત્રેયે વિદુરને કહ્યું કે પોતાના ગુરુ પાસેથી સાંભળેલી આ અવતારકથા તેમણે જણાવી છે. આ કથા સાંભળીને વિદુર ખૂબ આનંદિત થયા.

આ કથામાં પૃથ્વી બધા જીવોનાં રહેઠાણ તરીકે આવે છે. વરાહ ભગવાન તેને બહાર લાવીને પહેલાં સુરક્ષિત મૂકે છે અને પછી યુદ્ધનો સામનો કરે છે. ભક્તો આ પ્રસંગને ભગવાનના રક્ષણ અને જીવજગત પ્રત્યેની સંભાળ સાથે જોડે છે. હિરણ્યાક્ષનો ગર્વ અને તેની ધમકીઓની સામે પૃથ્વીના ઉદ્ધારને અપાયેલું પ્રથમ સ્થાન કથાનો મહત્વનો ભાવ છે.

ભક્તો વરાહ ભગવાન અને વિષ્ણુની પૂજા કરે છે. પૃથ્વીના ઉદ્ધારની કથા વાંચે કે સાંભળે છે અને ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે. વરાહ મંદિરોમાં ત્યાંની પરંપરા પ્રમાણે વિશેષ પૂજા અને અભિષેક થાય છે. પૂજાના સમય અને અર્પણ માટે જે તે મંદિરનો કાર્યક્રમ અનુસરવામાં આવે છે.

આંધ્રપ્રદેશના તિરુમલામાં સ્વામી પુષ્કરિણી પાસે શ્રી ભૂવરાહ સ્વામીનું મંદિર છે. તિરુમલા આદિવરાહ ક્ષેત્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીં વરાહ જયંતીએ ભગવાનનો વિશેષ અભિષેક અને મંદિરપરંપરા મુજબની ઉજવણી થાય છે.

ભાદરવા સુદ ત્રીજની જયંતી માટે સ્થાનિક પંચાંગ અને મંદિરનો કાર્યક્રમ જોવામાં આવે છે. તિથિ પસંદ કરવાની રીત અને પૂજાનો સમય દરેક સ્થળે એકસરખાં હોય એવું નથી. મંદિરનો વિશેષ ઉત્સવ કે બીજી કોઈ વરાહપૂજા હોય તો તેની તારીખ તે મંદિરની પરંપરા પ્રમાણે સમજવી.