અખાત્રીજ 2023

વૈશાખ સુદ ત્રીજને ગુજરાતમાં અખાત્રીજ અને બીજા ઘણા પ્રદેશોમાં અક્ષય તૃતીયા કહે છે. દાન, પૂજા અને સારા કાર્યની શરૂઆત સાથે આ દિવસ જોડાયેલો છે. હિન્દુ વ્રતકથા અને જૈન પરંપરામાં આ દિવસની અલગ કથાઓ છે. બંને અહીં અલગ રીતે આપી છે.

શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને અક્ષય તૃતીયાનું મહત્ત્વ સમજાવતાં એક વેપારીની વાત કહી. શાકલ નગરમાં ધર્મ નામનો વેપારી રહેતો હતો. તે સત્ય બોલતો, લોકો સાથે સારી રીતે વાત કરતો અને દેવો તથા બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરતો હતો.

એક દિવસ તેણે વૈશાખ સુદ ત્રીજના દિવસે કરેલા સ્નાન, પૂજા અને દાનનું મહત્ત્વ સાંભળ્યું. તેને સમજાયું કે આ દિવસે શ્રદ્ધાથી કરેલા સારા કાર્યનું પુણ્ય અક્ષય કહેવાય છે. ધર્મે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આ દિવસનું વ્રત અને દાન કરવાનું નક્કી કર્યું.

તૃતીયાના દિવસે તે ગંગાકિનારે ગયો. ત્યાં સ્નાન કર્યું અને પિતૃઓ તથા દેવોના સ્મરણ સાથે જળ અર્પણ કર્યું. પછી ઘરે પાછો આવીને દાન માટે વસ્તુઓ ભેગી કરી. તેણે પાણી ભરેલા ઘડા અને ખોરાક તૈયાર કર્યાં. જવ, ઘઉં, ચણા, સત્તુ, દહીં, રાંધેલું અન્ન, શેરડી અને દૂધમાંથી બનેલી વસ્તુઓનું દાન કર્યું. પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સોનું પણ આપ્યું.

પત્નીને ઘર અને પરિવારની ચિંતા થતી હતી. આટલું દાન આપવાથી ઘરની જરૂરિયાતો કેવી રીતે પૂરી થશે, એ વિચારે તે તેને રોકતી. ધર્મે છતાં શુદ્ધ ભાવથી દાન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેણે સંપત્તિને જ જીવનનો આખરી આધાર માન્યો નહીં. જે મળ્યું હતું એમાંથી ભગવાનનું સ્મરણ કરીને આપતો રહ્યો.

સમય વીત્યો. જીવનના અંતે વાસુદેવનું સ્મરણ કરતાં તેણે દેહ છોડ્યો. કથા પ્રમાણે બીજા જન્મમાં તે કુશાવતી નગરનો રાજા થયો. તેને સમૃદ્ધિ મળી, છતાં તેની ઉદારતા ઓછી થઈ નહીં.

રાજા તરીકે તેણે દાનદક્ષિણા સાથે મોટા યજ્ઞો કરાવ્યા. ગાયો, જમીન અને સોનું આપ્યું. ગરીબ અને દુઃખી લોકોને પણ મદદ કરી. રાજસુખ ભોગવવા છતાં તે માત્ર પોતાની સુવિધામાં જ ખોવાઈ ગયો નહીં. કથામાં કહેવાયું છે કે આટલું આપ્યા પછી પણ તેની સમૃદ્ધિ ખૂટી નહીં. શ્રીકૃષ્ણે તેને અગાઉના જન્મમાં શ્રદ્ધાથી કરેલા અક્ષય તૃતીયાના દાનનું ફળ ગણાવ્યું.

જૈન પરંપરાની અખાત્રીજની કથા ભગવાન ઋષભદેવ અને શ્રેયાંસકુમાર સાથે જોડાયેલી છે. રાજજીવન છોડીને ઋષભદેવ તપશ્ચર્યાના માર્ગે નીકળ્યા હતા. દીક્ષા પછી તેઓ ગામો અને નગરોમાં વિહાર કરતા. લોકો તેમને પહેલાં રાજા તરીકે ઓળખતા હતા, પરંતુ સાધુને યોગ્ય રીતે આહાર કેવી રીતે વહોરાવવો તેની રીત જાણતા નહોતા.

લોકો શ્રદ્ધાથી ધન, કિંમતી વસ્તુઓ અને બીજી ભેટો આપવાની ઇચ્છા દર્શાવતા. ઋષભદેવે એ સ્વીકાર્યું નહીં. તેઓ સંપત્તિ મેળવવા નીકળ્યા નહોતા. સાધુજીવનની મર્યાદાને યોગ્ય આહાર ન મળતાં તેમની તપશ્ચર્યા લાંબી ચાલતી રહી.

વિહાર કરતાં કરતાં તેઓ હસ્તિનાપુર પહોંચ્યા. શ્રેયાંસકુમારે તેમને આવતાં જોયા અને આનંદથી મળવા દોડ્યા. ભગવાનને પ્રણામ કરતાં તેમને અગાઉના જન્મનું સ્મરણ થયું. એ સ્મરણથી સાધુને નિર્દોષ આહાર આપવાની રીત તેમને સમજાઈ.

એ જ સમયે તેમની પાસે તાજા શેરડીના રસના ઘડા આવ્યા હતા. શ્રેયાંસકુમારે આ રસ યોગ્ય ભાવથી અર્પણ કર્યો. ઋષભદેવે પોતાના બંને હાથ ખોબાની જેમ જોડીને આગળ ધર્યા. શ્રેયાંસકુમારે તેમાં રસ વહોરાવ્યો. ભગવાને તેનો સ્વીકાર કરીને લાંબા ઉપવાસનું પારણું કર્યું.

આ દૃશ્ય જોઈ લોકોને ખૂબ આનંદ થયો. કથામાં દેવોએ પુષ્પવૃષ્ટિ કરી અને ઉત્સવ મનાવ્યો એવું વર્ણન છે. રાજાઓ અને નગરજનો શ્રેયાંસકુમાર પાસે આવ્યા. તેમણે પૂછ્યું કે અમે ધન અને ભેટો આપતાં રહ્યા, છતાં ભગવાને કશું લીધું નહીં; તમને યોગ્ય રીત કેવી રીતે સમજાઈ? શ્રેયાંસકુમારે અગાઉના જન્મના સ્મરણની વાત કહી અને સાધુને યોગ્ય આહાર વહોરાવવાની રીત સમજાવી.

વૈશાખ સુદ ત્રીજના આ પારણાની સ્મૃતિ જૈન પરંપરામાં અખાત્રીજના મહત્ત્વનો આધાર બની. ઋષભદેવ આગળ વિહાર માટે નીકળ્યા, પરંતુ શ્રેયાંસકુમારનું ભાવથી કરેલું આ અર્પણ દાન અને સાધુસેવાની પરંપરામાં યાદ રહ્યું.

ગુજરાતમાં અખાત્રીજ તરીકે ઓળખાતી અક્ષય તૃતીયા દાન, પૂજા અને શુભ કાર્યોની શરૂઆત માટે મહત્ત્વની માનવામાં આવે છે. ‘અક્ષય’ શબ્દ સારા ભાવથી કરેલા કર્મનું પુણ્ય ટકી રહે એવી માન્યતા દર્શાવે છે. હિન્દુ પરંપરામાં દાન અને અક્ષયપાત્રની કથા, જ્યારે જૈન પરંપરામાં ઋષભદેવના પારણાની સ્મૃતિ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. સોનું ખરીદવું એક રિવાજ છે, ફરજિયાત વિધિ નથી.

હિન્દુ પરિવારો પોતાની પરંપરા પ્રમાણે વિષ્ણુજી કે લક્ષ્મીજીની પૂજા કરે છે અને અન્ન, પાણી તથા ઉપયોગી વસ્તુઓનું દાન આપે છે. કેટલાક પરિવારો નવા કાર્યની શરૂઆત કે ખરીદી કરે છે. સોનું ખરીદવું જરૂરી વિધિ નથી. જૈન સમાજમાં વર્ષીતપ કરનારા શ્રદ્ધાળુઓનું પારણું થાય છે અને ભગવાન ઋષભદેવને થયેલા પ્રથમ આહારદાનનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. બંને પરંપરાનો ધાર્મિક સંદર્ભ અલગ છે.

ગુજરાત સહિત ભારતભરમાં અખાત્રીજની હિન્દુ ઉજવણી થાય છે; ઓડિશામાં જગન્નાથના રથનું નિર્માણ અને ચંદનયાત્રા સાથે સંબંધ છે. જૈન વર્ષીતપ પારણું ઋષભદેવ અને શ્રેયાંસકુમારની પરંપરાનું સ્મરણ છે; તેનો ધાર્મિક અર્થ અલગ છે.