આમલકી એકાદશી 2023

ફાગણ સુદ અગિયારસનું વિષ્ણુપૂજન અને આમળાની આરાધના.

ફાગણ સુદ અગિયારસની આમલકી એકાદશી ભગવાન વિષ્ણુ અને આમળાના વૃક્ષની આરાધના સાથે જોડાયેલી છે. તેની વ્રતકથા ઋષિ વસિષ્ઠે રાજા માંધાતાને સંભળાવી એવી પરંપરા છે. કથા પ્રમાણે રાજા ચૈત્રરથના રાજ્યમાં લોકો વિષ્ણુભક્તિ કરતા હતા. આમલકી એકાદશીએ તેઓ આમળાના વૃક્ષ પાસે ભેગા થયા, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરી પૂજા તથા રાત્રિ જાગરણ કર્યું. ત્યાંથી પસાર થતો ભૂખ્યો શિકારી થોભી ગયો. વ્રત રાખવાનો તેનો અગાઉ કોઈ સંકલ્પ નહોતો, છતાં તે ભોજન વિના આખી રાત કથા સાંભળતો અને જાગતો રહ્યો.

કથા મુજબ મૃત્યુ પછી આ શિકારી રાજા વસુરથ તરીકે જન્મ્યો અને સારો શાસક બન્યો. એક વાર શિકાર માટે જતાં તે જંગલમાં રસ્તો ભૂલી ઊંઘી ગયો. દુશ્મનોએ તેના પર હુમલો કર્યો, પરંતુ તેમનાં શસ્ત્રો તેને નુકસાન પહોંચાડી શક્યાં નહીં. કથામાં દિવ્ય તેજવાળી સ્ત્રીશક્તિ પ્રગટ થઈ હુમલાખોરોને હરાવે છે. રાજા જાગ્યો ત્યારે આકાશવાણી દ્વારા તેને અગાઉની અજાણતાં થયેલી એકાદશી ઉપાસનાના પુણ્યથી રક્ષા થઈ હોવાનું જણાવાયું. આ શ્રદ્ધાની કથા છે; પુનર્જન્મ કે ચમત્કારનો ઐતિહાસિક પુરાવો નથી.

ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, આમળાના વૃક્ષનું સન્માન, કથાશ્રવણ અને દાન કરે છે. વ્રત અને બારસના પારણાનો સમય પોતાના પંચાંગ અને આરોગ્ય પ્રમાણે રાખવો. આ તહેવાર કારતકની આમળા નવમીથી જુદો છે.

આમલકી એકાદશી વિષ્ણુભક્તિ, આમળાના વૃક્ષ અને સારા સંસ્કારનો દિવસ છે.

વિષ્ણુપૂજન, આમળાના વૃક્ષનું સન્માન, કથાશ્રવણ અને દાન થાય છે. વ્રત તથા બારસનું પારણું પંચાંગ પ્રમાણે કરવું.

જ્યાં આમળાનું ઝાડ હોય ત્યાં વ્રત તેની નીચે થાય છે, અને પૂજા તેના મૂળ પાસે થાય છે. બીજા દિવસે સવારે આમળા ખાઈને પારણું થાય છે. મોટા ભાગની એકાદશીમાં શું ટાળવું તેની વાત હોય છે, પણ આ એવી થોડી એકાદશીઓમાંની એક છે જેમાં ક્યાંક જવાનું હોય છે.

ગુજરાતમાં ફાગણ સુદ અગિયારસે પળાય છે; વ્રજના કેટલાક વિસ્તારોમાં વસંતોત્સવનો સમય હોય છે.